Archiwum: Szlaki kajakowe na rzece Bug

Kajakiem po Bugu — informator dla kajakarzy organizujących spływy Bugiem

19 marca 2020 , , , , , , , ,

Kajakiem po Bugu - przewodnik dla kajakarzy

Transkrypt przewodnika kajakowego “Kajakiem po Bugu”

1 KAJAKIEM PO BUGU przewodnik turystyczny

2 Wydawca: Urząd Marszał­kowski Województwa Lubel­skiego Lublin, ul. Spokojna 4 tel.: fax: Tekst: Józef Tworek Korekta tekstu: Adam Niedbał Rysunki i mapy: Józef Tworek Koordy­nacja projektu Dyrektor Depar­ta­mentu Promocji i Turystyki: Piotr Franaszek Koordy­nacja wydaw­nicza: Joanna Opiela — Basińska Fotografi e: Olgierd Bielak, Daniel Dadun, Marcin Dąbrowski, Lesław Flaga, Jacek Fuchs, Stanisław Gębski, Marta Gołębiowska, Agnieszka Jaroszyńska, Grzegorz Jaworski, Marzena Kalinowska, Krzysztof Kowalczyk, Andrzej Koziara, Kamila Lis, Kalina Łapińska (archiwum Zespołu Lubel­skich Parków Krajo­bra­zowych), Andrzej Łazeba, Marek Pomietło, Leon Sapko, Rafał Siek, Monika Tarajko, Stanisław Turski, Józef Tworek, Maciek Zbara­chewicz, Michał Zieliński, Tadeusz Żaczek oraz archiwa: Urzędu Marszał­kow­skiego Województwa Lubel­skiego, PTTK Włodawa, UKS KIKO Zamość, ISBN EGZEMPLARZ BEZPŁATNY WOJEWÓDZTWO LUBELSKIE Wydaw­nictwo współfi nansowane ze środków Europej­skiego Funduszu Rozwoju Regio­nalnego w ramach Regio­nalnego Programu Opera­cyjnego Województwa Lubel­skiego na lata Koncepcja grafi czna: Krzysztof Hosaja (Amistad Sp. z o.o.) Skład i druk: Drukarnia Comernet

3 Kajakiem po Bugu Józef Tworek KAJAKIEM PO BUGU Wydanie drugie zaktu­ali­zowane przewodnik turystyczny

4 2

5 Kajakiem po Bugu Spis treści Wprowa­dzenie Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku Kilometraż szlaku Na wodach granicznych Mapy szlaku Historia, zabytki, przyroda Polskie dopływy Bugu granicznego Bezpie­czeństwo na spływach Infor­macje praktyczne Literatura Indeks Wprowa­dzenie Przewodnik po granicznym odcinku Bugu i jego polskich dopływach jest konse­kwentną konty­nuacją wielo­letnich zainte­re­sowań autora aktywną turystyką oraz fascy­nacji pięknem rzeki. Zawarte w przewodniku infor­macje i wnioski powstały przede wszystkim w oparciu o osobiście zebrane materiały w terenie, ale także w dużym stopniu dzięki pomocy wielu ludzi z grona: organi­za­torów spływów, samorządów, funkcjo­na­riuszy Straży Granicznej oraz pasjo­natów i krajo­znawców zakochanych w tej części naszego kraju. Odkry­wanie egzotycznego wschodu Polski staje się udziałem coraz większej liczby pasjo­natów kajaków i miłośników obcowania ze specy­ficzną atmosferą nadbu­żań­skich i poleskich i podla­skich klimatów, kontaktem z dziewiczą przyrodą i życzliwymi ludźmi. Przewodnik ma zarówno zachęcić do odkry­wania tej niezwykłej części Polski, jak i ułatwić jej zwiedzanie oraz korzy­stanie z możli­wości, które oferuje, w tym przede wszystkim wędrówkę tą wielką zieloną rzeką. Ostatnie lata przyniosły ogromny postęp w rozwoju turystyki na przygra­nicznych obszarach Lubelsz­czyzny, co niewąt­pliwie wiąże się z dostrze­ganiem wybitnych walorów przyrod­niczo-krajo­bra­zowych tego terenu, a także z coraz efektyw­niejszym procesem turystycznego zagospo­da­ro­wania oraz tworzenia zróżni­co­wanych ofert. Przewodnik adresowany jest do wszystkich miłośników turystyki kajakowej i zawiera niezbędne infor­macje oraz może być podstawą plano­wania pobytu na Bugu i jego dopływach zarówno dla klubów kajakowych, doświad­czonych grup towarzysko-rodzinnych, jak i dla nowicjuszy, którzy mogą korzystać z oferty działa­jących na tym terenie organi­za­torów spływów. Ponieważ na tym świecie nic nie jest doskonałe, w przypadku zauwa­żenia błędów oraz chęci podzie­lenia się uwagami lub sugestiami, autor prosi czytel­ników o przeka­zy­wanie ich na adres wydaw­nictwa. Zapra­szamy do lektury, a przede wszystkim do pływania kajakiem po Bugu i jego dopływach. 3

6 Oda do rzeki Bugu Napisana po łacinie przez ks. Macieja Kazimierza Sarbiew­skiego w przekładzie polskim Włady­sława Syrokomli Nie nęci mej pieśni Salmacys zdradziecki, Ni źródło święcone Wenerze: Żaden zdrój łaciński lub grecki Dziś ze mnie ofiary nie bierze. Przebaczcie Paktolu i Cydnu zatoki Że dla was strun moich nie trącę, I ty, ojcze Tybrze głęboki, Nie czekaj na pieśni gorące. Ja będę opiewał Bug wrzący i skory, Co Wisków od skwaru zasłania, Co dżdżyste, jesienne wapory Wyziewa lub nazad pochłania. O Bugu! O czysty wód świętych krysztale! Jakaż mi Pierys pozwoli Bym konchą czerp­nąwszy twą falę, Ugasił pragnienie do woli? Okolice Sugrów, O Bugu! Którego głębiny nie zmierza Ni wiosło, ni śmiały bród ludzi, Ni trzoda bliskiego pasterza Swawolnem pływaniem się brudzi! Nie pali twej wody od wierzchu do głębi Spiekota w południa zacisze; Mróz ciebie nie ściska, nie ziębi Lecz wietrzyk ciepławy kołysze. Gdy przecie na wiosnę szeroko rozlany Wypły­niesz na środek zagonów, I łąki wiskowskie i łany Użyźniasz do kwiatów i plonów, Jak miło się wsłuchać w twój szelest i gwary! O rzeki najczystsze, najzdrowsze! O Bugu i Narwi! Do pary! I w parze opłyńcie Mazowsze. Gdy wieszczbom Febowym dać wiarę się godzi, Zawierzcie, zawierzcie potomni! 4

7 Kajakiem po Bugu Spływ kajakowy rzeką Bug, fot. arch. UMWL Wkrótce się poeta narodzi Co naszą piosenkę przypomni. On wodom ojczystym wywiąże się z długu I odda należny dank cześci, On i was, o Narwi i Bugu! Na lirze głośniejszej obwieści Wśród miesz­kańców nadbu­żań­skich miejsco­wości (również w reper­tuarze ludowych zespołów śpiewa­czych) niezwykłą popular­nością cieszy się napisany przez inż. Stani­sława Dzier­ża­now­skiego liryczny utwór pt. Samotny stoję nad Bugiem. Autor, pocho­dzący z Warszawy inżynier budow­nictwa, był zatrud­niony przed wybuchem II wojny światowej przy budowie lotniska w Małasze­wi­czach i zamieszkał z żoną Emilią w Terespolu. We wrześniu 1939 roku żona ewaku­owała się do Brześcia, inżynier natomiast po kampanii wrześniowej wrócił do Terespola. Rozdzieliła ich granica na Bugu. Szwaj­caria Podlaska, fot. S. Gębski 5

8 Nad rzeką Bug, fot. T. Żaczek Samotny stoję nad Bugiem Stanisław Dierża­nowski Samotny stoję nad Bugiem I patrzę na drugi brzeg. Wiatr wieje chłodnym cugiem I w oczy sypie mi śnieg. Jak smutno stać nad tą rzeką Co rozdzieliła kraj nasz. Chociaż Ty tak niedaleko, Do Ciebie nie puszcza straż. Samotny stoję nad Bugiem I patrzę na drugi brzeg, Tam została moja ojczyzna I mój kochany Brześć. Z rozpaczą patrzę na rzekę I serce ściska mi żal. Jak ciężko przeżyć rozłąkę, Kiedy zostanie ból. Raz tylko w życiu kochałem, Raz tylko mówiłaś mi, Że zosta­niemy razem Do końca naszych dni. Dziś stoję samotnie nad Bugiem Tu ja, a tam Ty. Wiatr wieje zimnym śniegiem A w oczach kręcą się łzy. Tak smutno jest nad rzeką Co rozdzieliła kraj nasz. Stoję samotnie nad Bugiem Bo nie przepuszcza nas straż. 6

9 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku Rozdział 1

10 Malow­niczy przełom Bugu pod Królewskim Kątem, fot. J. Tworek Bug to jedna z najpięk­niej­szych i najdzik­szych rzek europej­skich, dzisiaj niestety nieco już zapomniana. Niegdyś, jak podaje Jan Długosz, piąta pod względem wielkości w ówczesnej Rzeczy­po­spo­litej po Wiśle, Odrze, Warcie i Dniestrze. Pod względem gospo­darczym, będąc w całości (podobnie jak Wisła) w granicach Polski, miała wówczas duże znaczenie. Rozwój nowocze­snego trans­portu w XIX w. osłabił rolę rzek jako tanich dróg przemiesz­czania towarów handlowych, ale jeszcze nie spowo­dował ich całko­witego wyeli­mi­no­wania. W dobie II Rzeczy­po­spo­litej rzeka Bug była spławna od Buska, a żeglowna od ujścia Raty. Z zasko­czeniem i niedo­wie­rzaniem przyjmuje się infor­macje, że w początkach II RP kursowały statki z pasażerami na trasie Dorohusk Włodawa Brześć. Była to Bug Flotylla powstała w XIX w. w Dorohusku. Jej kres przyniosła dopiero II wojna światowa. Od niepa­miętnych czasów Bug dostarczał pożywienia w postaci ryb, poruszał mecha­nizmy licznych młynów położonych wzdłuż jego biegu. Rzeką spławiano tratwy z drewnem, w tym słynne sosny matczańskie na budowę masztów okrętowych. Kursowały nią aż do Gdańska statki zwane szkutami, pod dowództwem doświad­czonych szyprów, głównie z ładunkiem zboża, miodu i innych płodów Podola i Wołynia. W drodze powrotnej przywożono wyroby tkackie, towary kolonialne, wyroby rzemiosła i zbytku. O znaczeniu rzeki Bug jako drogi żeglownej świadczy uchwała Sejmu z 1548 r., która stanowiła: Bug, począwszy od Sokala, nie może być nigdzie żadnymi groblami hamowany pod karą 200 marek srebrem. Uchwała sejmowa wyzna­czała termin wyburzenia istnie­jących tam. Wyjątkiem była tama w Kryłowie służąca do zabez­pie­czenia zamku, którego właściciel, Mikołaj Ostroróg, musiał zapewnić żeglowność rzeki. Wzdłuż Bugu kwitł handel, rozwijały się miasta i miasteczka, budowano spichlerze i magazyny, powstawały przystanie i porty rzeczne, takie jak np. w Horodle, Dubience, Dorohusku, Uhrusku, Orchówku, Włodawie, Kuzawce, Sława­ty­czach, Kodniu, Brześciu i wielu, wielu innych aż do ujścia. 8

11 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku Od zarania dziejów przyj­mowano, iż Bug uchodzi do Wisły (550,5 km Wisły). Jeszcze w 1961 r. Infor­mator Centralnego Urzędu Gospo­darki Wodnej podaje, iż pod Serockiem do Bugu uchodzi rzeka Narew, a na koniec w odległości 1 km poniżej Twierdzy Modlin Bug uchodzi do Wisły. Od 1962 r. Bug w swoim 772 kilometrze łączy się z Narwią, wpływając do Zalewu Zegrzyń­skiego. Odcinek rzeki między Zalewem Zegrzyńskim a Wisłą określany jest najczę­ściej jako Bugo-Narew. Bugiem można dopłynąć nie tylko do Morza Bałtyc­kiego, ale też do Morza Czarnego — poprzez Muchawiec i Kanał Królewski, rzekę Pinę i Prypeć, która uchodzi do Zbiornika Kijow­skiego na Dnieprze, i dalej Dnieprem do jego ujścia poniżej miasta Chersoń na zachód od Półwyspu Krymskiego. Bug wypływa na wysokości 311 m n.p.m. na północnym skraju krawędzi Podola, na wschód od Lwowa, w paśmie Woroniaków. Współ­cześnie przyjmuje się na Ukrainie, że źródła Bugu znajdują się we wsi Werchobuż, w miejscu, gdzie w dnie niewielkiej sadzawki, znajduje się silnie bijące wywie­rzysko, skąd wypływa dość duży, wartki strumień. Zarówno wywie­rzysko, jak i początek stru- Źródła Bugu na Ukrainie, fot. L. Flaga mienia posiadają kamienną obudowę i oznako­wanie jako początek rzeki Bug. Cieka­wostką jest również fakt otoczenia tego miejsca kultem religijnym. Przewodnik kajakowy z 1932 r. (A. Heinrich) podaje natomiast, iż rzeka Bug powstaje z połączenia koło Kołtowa strumieni Bużka Opackiego i Bużka Krychow­skiego. Z kolei współ­czesne, ukraińskie mapy topogra­ficzne podają, iż początek rzeki Bug znajduje się na stoku zalesionego wzgórza w kierunku północno-zachodnim od wsi Opaki (Bużek Opacki). Pod Kołtowem i Wercho­bużem znajduje się rozległa, bagnista kotlina otoczona wzgórzami. Kotlina ta została wyraźnie przekształcona pracami melio­ra­cyjnymi, które spowo­dowały zmiany przebiegu strumienia Bużek Krychowski. W dolinie, wokół której położone są wsie: Werchobuż, Opaki, Krychów i Kołtów, zbierają się wody z licznych niewielkich strumieni i przed Rudą Kołtowską płynie już na zachód Bug. Początkowo płynie wąską doliną, rozdzie­lającą pasma Woroniaków, by pod Białym Kamieniem opuścić Wyżynę Podolską i wpłynąć na równinę Małego Polesia. Odcinek Bugu znajdujący się w całości na terytorium Ukrainy, od źródeł do miejsco­wości Pieseczno (Piaseczno), liczy 185 km. Od miejsco­wości Gołębie (znaku granicznego nr 820) do ujścia Kanału Mościc­kiego stanowi granicę między Polską a Ukrainą, a dalej do 9

12 Niemirowa (z wyłączeniem niespełna 2 km w rejonie Terespol- ‑Brześć) stanowi granicę między Polską a Biało­rusią. Odcinek graniczny według ogólnie dostępnych infor­macji geogra­ficznych i encyklo­pe­dycznych liczy 363 km. Ostatni odcinek dolnego biegu rzeki, o długości 224 km (od Niemirowa), znajduje się w całości na terytorium Polski. Geogra­ficznie Bug łączy się z Narwią i uchodzi do Zalewu Zegrzyń­skiego po przepły­nięciu 772 km. Bug stanowi część zlewni Morza Bałtyc­kiego. Powierzchnia dorzecza Bugu wynosi km 2, z tego w Polsce km 2. Średni przepływ w dolnym biegu wynosi 158 m 3 /s. Bug zbiera wody z kilku krain geogra­ficznych. W biegu górnym odwadnia część Wyżyny Wołyń­skiej i Małego Polesia wraz z przyle­ga­jącymi strefami Podola i Ujście Huczwy do Bugu w Gródku. Fot. J. Fuchs Roztocza. W tej części Bug zasilają głównie lewe dopływy: Pełtew, Rata, Sołokija, Warężanka, Huczwa. Grzęda Sokalska, Kotlina Hrubie­szowska, Grzęda Horodelska, wchodzące w skład Wyżyny Wołyń­skiej, są utworzone ze skał węgla­nowych (widoczne z rzeki na przełomie pod Ślipczami), które prawie w całości przykryte są lessami. Mursz, powstały w wyniku inten­sywnej gospo­darki rolnej, spływa do Bugu nadając jego wodom charak­te­ry­styczne, jasno­brązowe zabar­wienie. Od Horodła Bug wpływa w krainę Niżu Wschod­nio­bał­tycko-biało­ru­skiego. Aż do ujścia Krzny to Polesie, a dokładniej Obniżenie Dubienki i Pagóry Chełmskie na Polesiu Wołyńskim oraz Polesie Zachodnie (na północ od Siedliszcza). Na tym terenie prawe dopływy to: Ługa, Topkij, Neretwa, a lewe: Wełnianka, Udal, Uherka, Włodawka, Hanna, Krzna. Dalej Bug, zasilany przez Muchawiec, wpływa na Niż Środko­wo­eu­ro­pejski. Rzeka przepływa tu przez Podlaski Przełom Bugu i Dolinę Dolnego Bugu. Część wschodnia, od ujścia Krzny do ujścia Nurca, tworzy charak­te­ry­styczny, malow­niczy przełom o stromych zboczach wysokich na 30 m w okolicach Nepli i aż do 55 m w okolicach Mielnika. Na tym odcinku Podla­skiego Przełomu Bugu rzeka zasilana jest dopływami: Leśna, Pulwa, Silna, Nurzec (z prawej strony) oraz: Czyżówka, Myślna, Turna, Cetnia (z lewej). Na odcinku Doliny Dolnego Bugu to krajobraz zmienia­jących się przemiennie łęgowych teras zalewowych, prostych odcinków z licznymi wyspami, piasz­czy­stych teras wydmowych. W tej części do Bugu wpadają z lewej: Buczynka, Kosówka, Ugoszcz, Liwiec a z prawej: Pukawka, Brok, Tuchełka. I wreszcie Bug łączy się z Narwią, topiąc swe wody w rozle­wi­skach Zalewu Zegrzyń­skiego. 10

13 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku W dobie I i II Rzeczy­po­spo­litej rzeka Bug w całości znajdowała się na terytorium Polski. Od 1944 roku jest rzeką związaną z terytorium: Polski; Ukrainy (Zachidnyj Buh) i Białorusi (Buh) do 1992 r. w składzie ZSRR. Górny Bug w całości znajduje się w Ukrainie (185 km), w Obwodzie Lwowskim (rejony: Złoczów, Busk, Kamionka Buska, Sokal i miasto wydzielone Czerwo­nograd), a przed wpłynięciem na granicę polsko-ukraińską oddziela też Obwód Lwowski od Obwodu Wołyń­skiego. Graniczny odcinek z Polską to po stronie ukraiń­skiej Obwód Wołyński i jego rejony: Iwanicze, Włodzi­mierz Wołyński, Luboml, Szack. Ważniej­szymi miejsco­wo­ściami położonymi nad Bugiem w Ukrainie są: Busk, Kamionka Buska, Dobrotwór, Czerwo­nograd (d. Krysty­nopol), Sokal, Uściług. Graniczny obszar Białorusi przyle­gający do Bugu to Obwód Brzeski, a najważ­niej­szymi miejsco­wo­ściami nad Bugiem w Białorusi są: Tomaszówka, Domaczewo, Stradecz, a przede wszystkim Brześć. Podana przez szereg publi­kacji geogra­ficznych i encyklo­pe­dycznych długość granicznego odcinka Bugu, pokry­wa­jącego się prawie dokładnie z jego środkowym biegiem, wynosi 363 km, jednakże z wielu istotnych względów ten aspekt zagad­nienia wymaga dopre­cy­zo­wania. Długość 363 km szlaku żeglownego na tym odcinku potwierdza publi­kacja Infor­mator dróg wodnych śródlą­dowych żeglownych Centralnego Urzędu Gospo­darki Wodnej (Wyd. Komuni­kacji i Łączności, Warszawa 1961). Przed­wo­jenny przewodnik Szlaki wodne Polski (A. Heinrich, 1932) Alegoria rzeki Bug dłuta Ludwika Kaufmanna z 1855 r., fot. J. Tworek podaje, iż odcinek Bugu między Gołębiem (zwanym wówczas Hołubiem) a Niemi­rowem wynosi 367 km. Najnowsze pomiary długości granicy na rzece Bug z Ukrainą i Biało­rusią, oparte na nowoczesnej technice sateli­tarnej, uwzględ­niono w opraco­waniu Wydziału Prezy­dialnego Nadbu­żań­skiego Oddziału Straży Granicznej Nadbu­żański Oddział Straży Granicznej im. 27 Wołyń­skiej Dywizji Armii Krajowej. Publi­kacja ta podaje, że długość granicy rzecznej na Bugu, która jest równo­cześnie od r. granicą Unii Europej­skiej, wynosi 399 km 80 m, z czego z Ukrainą 227 km 770 m, a z Biało­rusią 171 km 310 m. Różnica jest więc nieba­ga­telna i wynosi prawie 40 km, wystar­czająca na jeden przyzwoity etap spływu. Ten fakt bezwzględnie powinni brać pod uwagę organi­za­torzy spływów na granicznym Bugu. Tak zaska­kująco duża różnica w ocenie długości rzeki wynika przede wszystkim z niedo­kład­ności wcześniej­szych pomiarów w połączeniu z faktem, iż tak duża naturalna rzeka jak Bug ulega ciągłym zmianom i przekształ­ceniom. Początko- 11

14 wo z cieka­wości i dla potrzeb organi­zacji spływów, a następnie w związku z pracą nad przewod­nikiem, autor dokonywał pomiarów z użyciem GPS i potwier­dziły one jedno­znacznie wielkości podane w publi­kacji Straży Granicznej. Szerokość koryta i głębokość rzeki jest zmienna w różnych odcinkach jej biegu i jest bardzo uzależ­niona od warunków pogodowych (ilości opadów), ale również od terminu i tempa opróż­niania zbior­ników w Dobro­tworze i Skomo­ro­chach na Ukrainie. Średni roczny przepływ wody przy ujściu wynosi 158 m 3 /s. Maksy­malna rozpiętość stanów wody dochodzi nawet do 5 m. Spadki na Bugu: w biegu źródłowym 3,00 promile w biegu górnym 0,55 promila w biegu środkowym 0,19 promila w biegu dolnym 0,10 promila Pomiary stanu wody na Bugu prowa­dzone są syste­ma­tycznie i podawane przez Instytut Meteoro­logii i Gospo­darki Wodnej na stronie oraz na wodowskazach znajdu­jących się w Strzy­żowie, Wyszkowie i najbar­dziej znanym we Włodawie. Ponadto pomiarów można dokonywać na istnie­jących wodowskazach w Kryłowie, Dorohusku, Krzyczewie i Frankopolu. Mosty są świetnymi punktami pozwa­la­jącymi odnaleźć się w terenie, fot. J. Tworek Z wymie­nionych obiektów pięć (Kryłów, Strzyżów, Dorohusk, Włodawa, Krzyczew) znajduje się na odcinku Bugu granicznego. Dla kajakarzy wodowskazy są nie tylko ciekawym elementem technicznych budowli na rzekach, ale przede wszystkim dosko­nałym punktem nawiga­cyjnym i źródłem wiedzy o warunkach panujących na szlaku. Pod względem admini­stra­cyjnym, na terytorium Polski, rzeka Bug związana jest z trzema wojewódz­twami: lubelskim, podlaskim i mazowieckim. Wschodnia, przygra­niczna część województwa lubel­skiego to powiaty: hrubie­szowski (gm.: Dołho­byczów, Mircze, Hrubieszów, Horodło), chełmski (gm.: Dubienka, Dorohusk, Ruda- ‑Huta), włodawski (gm. Wola Uhruska, gm. i m. Włodawa, gm. Hanna), bialski (gm.: Sława­tycze, Kodeń, Terespol, m. Terespol, gm. Rokitno, Janów Podlaski, Konstan­tynów). Południowa część woj. podla­skiego opiera się o Bug w powiatach: siemia­tyckim (gm.: Mielnik, Siemia­tycze, m. Drohiczyn, gm. Perlejewo) i wysoko­ma­zo­wieckim (gm. i m. Ciecha­nowiec). Na tym odcinku Bug stanowi naturalną granicę woj. podla­skiego z woj. mazowieckim i odtąd do ujścia płynie przez województwo mazowieckie. Bug, przepły­wając przez środkowo- ‑wschodnią część woj. mazowiec­kiego, opływa lub przepływa przez powiaty: łosicki (gm.: Sarnaki, Platerów), siedlecki (gm. Korczew), 12

15 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku sokołowski (gm.: Repki, Jabłonna Lacka, Sterdyń, Ceranów, Kosów Lacki), węgrowski (gm.: Sadowne, Łochów), wołomiński (gm.: Dabrówka, Radzymin), ostrowski (gm.: Nur, Zaręby Kościelne, Małkinia Górna, Brok), wyszkowski (gm. Brańszczyk, m. i gm. Wyszków, gm. Somianka) oraz legio­nowski (gm.: Serock, Nieporęt). Ważną sprawą dla organi­za­torów spływów środkowym granicznym odcinkiem Bugu jest fakt, że ochrona granicy na tej rzece podlega komendzie jednego — Nadbu­żań­skiego Oddziału Straży Granicznej z siedzibą w Chełmie. Ze względu na uwarun­ko­wania geopo­li­tyczne związane z przebiegiem wschodniej granicy Polski, ale także warunki geogra­ficzne i przyrod­nicze, rzekę Bug można podzielić na trzy, bardzo różniące się pod wieloma względami szlaki kajakowe: 1. Szlak Bugu w granicach RP: 224 km, z Niemirowa do ujścia. 2. Szlak Bugu granicznego: 400 km, Gołębie Niemirów [P] (Gnojno [L]. 3. Szlak Bugu ukraiń­skiego: 135 km, Busk Piaseczno. Większość dotych­cza­sowych opracowań przewod­ni­kowych określa szlak Bugiem jako łatwy i nieuciążliwy. Z doświadczeń uprawiania turystyki kajakowej na tej rzece, a przede wszystkim na odcinku granicznym, należy jednak zalecać pewną ostrożność do tak jedno­znacznej kwali­fi­kacji. Wynika to z kilku powodów: Bug jest jedną z niewielu niere­gu­lo­wanych tak dużych rzek europej­skich, silnie meandrującą, o zmiennej szero­kości i głębo­kości, a tym samym o zmiennym nurcie; na odcinku Gołębie Dorohusk mogą okresowo wystę­pować tak zwane przerwańce i zatory na całej szero­kości rzeki; w nurcie, szcze­gólnie w pobliżu brzegów występują konary lub całe zwalone do rzeki drzewa, które znalazły się w niej w wyniku podmy­wania brzegów lub w efekcie pracy bobrów, stanowiąc niebez­pieczną pułapkę; przy niższym stanie wody liczne są zwary infor­mujące przede wszystkim o zalega­jących pod powierzchnią zatopionych drzewach i konarach oraz pozosta­łości starych grobli i mostów; długie odcinki szlaku posiadają niedo­stępne lub bardzo trudno dostępne brzegi z powodu wysokości lub zakrza­czenia, a i te wydawałoby się łatwe do wysia­dania, są często nieprzy­jemnie błotniste i grząskie; na Bugu musimy się liczyć z bardzo szybkimi i znaczącymi zmianami stanu wody (wyjątkowo nawet do 5 m) w wyniku inten­sywnym opadów, wiosennych roztopów bądź opróż­niania zbior­ników w Dobro­tworze i Skomo­ro­chach na Ukrainie bez uprze­dzania odpowiednich władz polskich; dla kajakarzy, nieko­niecznie nowicjuszy, którzy po raz pierwszy znaleźli się na szlaku granicznego Bugu, dużą trudność sprawia plano­wanie długości etapów i nawigacja, gdyż wszystkie dotych­czasowe publi­kacje przewod­nikowe nie są wiary­godne w określaniu odległości, a rozbieżność między stanem faktycznym km 13

16 granicy, a publi­ka­cjami km wynosi aż 36 km. Ponadto publi­kowane dotychczas mapy w skali 1: nie uwzględ­niają przenu­me­ro­wania słupów granicznych. Wszystko to, w połączeniu z niewielką ilością stałych punktów orien­ta­cyjnych w postaci mostów i charak­te­ry­stycznych budowli (na prawym brzegu prawie wcale) oraz spora­dycznym kontaktem w ludnością (wędkarze), podnosi trudność w pokony­waniu szlaku; ostatnim, ale wcale nie margi­nalnym, utrud­nieniem dla kajakarzy jest graniczny charakter rzeki i wynikające z tego ograni­czenia, jak chociażby obowiązek trzymania się na lewo od środka rzeki (gdy tymczasem np. nurt przechodzi pod prawy brzeg), wybór właściwej drogi przy wyspach, ograni­czenia czasowe (zakaz pływania na pół godziny przed zachodem słońca), zakaz przeby­wania na lądzie w rejonie mostów (przejść granicznych) i inne. Stosując pewną aseku­rację możemy zatem przyjąć, że podstawowe kryteria szlaku kajakowego na odcinku granicznym są nastę­pujące: Do mostu drogowego w Dorohusku: Trudność ZW B: szlak nieco trudny, prąd słaby, spora­dyczne przeszkody i zjawiska lekko podwyż­szające trudność. Wskazana obecność na spływie osoby posia­da­jącej doświad­czenie. Uciąż­liwość U 2: szlak nieco uciążliwy, przeszkody łatwe do ominięcia. Od mostu drogowego w Dorohusku do Niemirowa: Trudność ZW A: szlak łatwy, dostępny dla wszystkich. Wskazane by opiekun (pilot) posiadał doświad­czenie. Uciąż­liwość U 1: szlak nieuciążliwy, brak przeszkód i przenosek. Malow­ni­czość: (***) szlak bardzo malow­niczy na całej długości. Szerokość rzeki: na odcinku Gołębie Dorohusk: m, na odcinku Dorohusk Niemirów: m. Długość szlaku: 400 km (w praktyce minus przewóz w rejonie Terespola). Parametry stanu wody we Włodawie: strefa stanów niskich: do 128 cm, strefa stanów średnich: 128 do 209 cm, strefa stanów wysokich: 209 do 250 cm, stan ostrze­gawczy: 250 cm, stan alarmowy: 350 cm, średni poziom wielo­letni: 156 cm. Przepływ: we Włodawie, w strefie stanów niskich około 50 m 3 /s, w górnej strefie stanów wysokich około 100 m 3 /s; przy ujściu, średnio roczny 158 m 3 /s. Średni spadek: 0,19 (w biegu środkowym rzeki). Szybkość nurtu: 0,3–0,5 m/s (średnio szybki). Realne tempo: 5–6 km/h. 14

17 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku Szlak Bugu granicznego Gołębie Niemirów to bardzo ważna i ciekawa, ale tylko część rzeki, która bierze swój początek w Ukrainie, w paśmie Woroniackim, we wsi Werchobuż koło Złoczowa (na północny-wschód od Lwowa). Długość Bugu na Ukrainie wynosi 185 km i w dobie I i II Rzecz­po­spo­litej określano ją jako spławną od Buska i żeglowną od ujścia Raty. Obecnie organi­zowane spływy na ukraińskim odcinku rzeki rozpo­czynają się zwykle pod Dobro­tworem (poniżej zapory) i kończą w Starho­rodzie (około 70 km). Dolny bieg Bugu od Niemirowa do połączenia z Narwią jest dobrze znany, opisany i inten­sywnie użytkowany przez kajakarzy. Długość tej części szlaku, oznako­wanego jako żeglowny, wynosi 224 km. Nieskrę­powane spływanie poza odcinkiem granicznym możemy rozpo­czynać z prawego brzegu w Niemi­rowie lub z lewego w Gnojnie. Najmniej znany i wykorzy­stywany przez kajakarzy (ale też najcie­kawszy) jest Bug na odcinku Gołębie Niemirów/Gnojno, liczący w zaokrą­gleniu 400 km. Obecna granica rzeczna z Ukrainą i Biało­rusią jest pochodną jej przebiegu bezpo­średnio przed rozpadem w 1991 roku ZSRR i powstaniem nowej, aktualnie istnie­jącej sytuacji. Warto jednak wiedzieć, że granica z ZSRR nie była tak stabilna. Od 1945 roku granica z ZSRR na odcinku ukraińskim przebiegała ujściowym odcinkiem Sołokii i dalej Bugiem. W granicach Polski znajdowały się więc takie miejsco­wości jak: histo­ryczny Bełz (dawna stolica ziemi i województwa bełzkiego), Waręż, Uhnów, Krysty­nopol, a także lewobrzeżna część Sokala (Żwirka) z kościołem p.w. Matki Boskiej Pocie­szenia i klasz­torem Bernar­dynów. Wymiana terytoriów pomiędzy Polską a ZSRR (umowa z r.) dotyczyła obszaru 480 km², w zamian Polacy otrzymali tereny roponośne z Ustrzykami Dolnymi. Istnieją też niepo­ro­zu­mienia na temat wyspy z ruinami zamku w Kryłowie. Formalnie wyspa nie była nigdy w granicach ZSRR, a jedynie nie było do niej dostępu. Umowa graniczna z ZSRR była tak skonstru­owana, że bez uzgod­nienia z sąsiadem na polskim brzegu nie można było nic robić, np. umacniać Tablica infor­ma­cyjna szlaku kajakowego na odcinku Sława­tycze-Jabłeczna, fot. M. Dąbrowski 15

18 brzeg, zbudować most na wyspę itp. Dopiero w 1987 r. uparte dążenie Polski zyskało aprobatę i w l wyspę z lądem połączono groblą od południa, a od północy zbudowano most, ponadto polski brzeg został umocniony grani­towymi blokami. Znacznie trudniejsza sytuacja dla kajakarzy ma miejsce do dzisiaj w rejonie Terespola. Tam umowa graniczna z ZSRR stanowiła, że granicę za mostem drogowym wcale nie stanowi rzeka Bug, ale płytki kanał (fosa) dawnej twierdzy brzeskiej i częściowo staro­rzecze. Rzeka Bug w całości, na odcinku prawie 2 km znajduje się na terytorium Białorusi (w tym ujście Muchawca oraz Wyspa Lotnicza Twierdzy). Ponieważ kanał jest niedrożny, a strefa lądowa w rejonie kompleksu przejść granicznych jest niedo­stępna, do czasu rozwią­zania tego problemu należy pogodzić się z faktem, że ze szlaku wypada 16 km pomiędzy Michal­kowem a Kuzawką. Do 2002 r. poniżej Wyspy Lotniczej (za drugim mostem kolejowym) funkcjo­nował jaz szandorowy i niezbędna była niezbyt kłopo­tliwa przenoska. Jaz, który utrzy­mywał w wyniku piętrzenia Bugu szlak żeglugowy od ujścia Muchawca do Kanału Królew­skiego, chyba zostaje powoli zapominany, ale wszystko rozstrzygnie umowa graniczna z Biało­rusią, której do tej pory nie ma i na słowo obowiązuje stara umowa graniczna ZSRR-PRL. Z powodu granicznego (od 1944 roku) charakteru środkowego Bugu, na prawym brzegu zniknęły zabudo­wania położonych nad nim od wieków miejsco­wości, a w to miejsce pojawiły się topole, wierzby i gęste łozy oraz charak­te­ry­styczne dla upadłego imperium zasieki z kolcza­stych drutów, które do dzisiaj zadzi­wiają wszystkich nowicjuszy na biało­ruskim odcinku tego szlaku. Również na lewym, polskim brzegu zaszły ogromne zmiany. Ludność ukraińska została przesie­dlona, a położenie względem innych części kraju powoduje masowy odpływ młodszej części społe­czeństwa, w ich miejsce pojawiają się natomiast działki rekre­acyjne i obiekty letni­skowe. Zatarciu i zapomnieniu ulegają miejsca gdzie funkcjo­nowały młyny, porty, bindugi, regularnie kursowały promy i użytkowano brody. Pojawiły się za to numerowane graniczne słupy, które według zgodnej opinii kajakarzy są obecnie podstawą nawigacji od Gołębi do Niemirowa. Nim szcze­gółowo zajmiemy się granicznymi słupami warto przypo­mnieć inne powszechnie rozpo­zna­walne i widoczne z wody obiekty, do których zaliczamy mosty, wodowskazy, ujścia dopływów, charak­te­ry­styczne budowle (szcze­gólnie kościoły i cerkwie). Mosty. Na całym 400 km odcinku granicznej rzeki jest zaledwie 9 mostów, z tego 5 drogowych i 4 kolejowe: Km 354,4 most kolejowy linii LHS, kolejowe przejście graniczne Hrubieszów z Ukrainą, słup graniczny nr 972; Km 326,1 most drogowy, drogowe przejście graniczne Zosin z Ukrainą, słup graniczny nr 901; Km 253,3 most kolejowy, kolejowe przejście graniczne Dorohusk z Ukrainą, słup graniczny nr 988. UWAGA! Pod mostem rumowisko starego mostu (ostre bloki i elementy metalowe). Bezpieczne przepły­wanie przy stanie minimum 200 cm na wodowskazie w Dorohusku 16

19 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku Krajobraz pod Królewskim Kątem, fot. J. Tworek (górna granica podstawy prawego fi laru mostu). Km 252,6 podwójny most drogowy (dwa pasma ruchu), drogowe przejście graniczne Dorohusk z Ukrainą, słup graniczny nr 989; Km 122,8 most drogowy, drogowe przejście graniczne Sława­tycze z Biało­rusią, słup graniczny nr 1186; Km 71,2 55,0; (Michalków Kuzawka), na tym 16 kilome­trowym odcinku rzeki, niedo­stępnym dla kajakarzy, znajdują się cztery mosty i przejścia graniczne z Biało­rusią, kolejno: most drogowy (drogowe przejście osobowe Terespol) km 64,1 słup nr 1260, dwa mosty kolejowe: km 61,6 i km 60,6 słup nr 1267 i nr 1268, most drogowy (dwupa­smowy drogowe przejście towarowe Kukuryki, km 55,6 słup nr To na tym odcinku Bugu (poniżej drugiego mostu kolejowego) znajduje się nieczynny (po uszko­dzeniu barką w 2002 roku) jaz szandorowy km 60,7. Wodowskazy. Warto wiedzieć, że wodowskazy są nie tylko elementem ułatwia­jącym nawigację, ale także ciekawymi obiektami budowli hydro­tech­nicznych oraz źródłem wiedzy o stanie wody w rzece. Od Gołębi do Niemirowa zbudowano pięć wodowskazów, z których najcie­kawszy i najbar­dziej znany jest ukośny, o ponad 100-letniej historii wodowskaz włodawski, a którego wskazania podawane są w codziennych komuni­katach radiowych. Wskazania wodowskazów we Włodawie i Strzy­żowie są dostępne na oficjalnej stronie inter­ne­towej Instytutu Meteoro­logii i Gospo­darki Wodnej ( zaś pozostałych na stronie Lubel­skiego Urzędu Wojewódz­kiego ( Km 389,7 wodowskaz łatowy w Kryłowie (przed groblą na wyspę); pozycja wodowskazu: Ñ E: , N: Km 339,9 wodowskaz łatowy w Strzy­żowie (przy ujęciu wody cukrowni i betonowych schodkach); pozycja wodowskazu: Ñ E: , N: Km 252,6 wodowskaz łatowy w Dorohusku (pomiędzy fi larami podwójnego mostu drogowego); pozycja wodowskazu: Ñ E: , N: Km 162,2 wodowskaz ukośny (schodkowy) we Włodawie (300 m poniżej ujścia Włodawki słup graniczny nr 1137); pozycja wodowskazu: Ñ E: , N: Km 45,4 wodowskaz łatowy w Krzyczewie (60 m poniżej kościoła dawnej cerkwi); pozycja wodowskazu: Ñ E: , N:

20 Dopływy. Polskie dopływy Bugu stanowią, oprócz nośnika infor­macji nawiga­cyjnej, doskonałe miejsce odkry­wania nowych, ciekawych szlaków tej części kraju. Z powodu trudnego dostępu do Bugu, na niektórych odcinkach mogą one także ułatwić rozpo­czy­nanie lub kończenie odcinków etapowych spływów szlakiem granicznego Bugu. Wszystkie cztery główne, lewe dopływy: Huczwa, Uherka, Włodawka i Krzna są już dość powszechnie wykorzy­stywane przez kajakarzy nawet na trzydniowych wędrówkach. Dla mało doświad­czonych kajakarzy, ujścia dopływów są zawsze słabo rozpo­zna­walne z powodu wpływania pod kątem ostrym, zakrza­czenia, a przede wszystkim wystę­po­wania licznych staro­rzeczy, których bliska obecność przy ujściu dopływu może zmylić nawet doświad­czonych turystów. Podanie lokali­zacji dopływów w tym przypadku ma przede wszystkim ułatwić planowane lub wymuszone kończenie (przerwanie) wędrówki w bezpiecznych i łatwo dostępnych z brzegu warunkach. Km 352,4 ujście Huczwy (słup nr 875). Huczwą możemy rozpo­czynać wędrówkę w Hrubie­szowie (6 km) lub Gródku (1 km). Dla krajo­znawców zalecane wpływanie do Gródka bezpo­średnie sąsiedztwo grodziska (przed drewnianym mostkiem) bardzo błotnisty brzeg. Huczwa jest wykorzy­stywana z Łaszczowa jako szlak o długości 55 km. Km 278,9 ujście Wełnianki (słup nr 962). Wełnianką możemy rozpo­czynać wędrówkę z Dubienki w dwóch miejscach; od mostu drogi wojewódzkiej nr 816, od mostu w pobliżu kościoła. Ujściowy odcinek Wełnianki wraz ze staro­rzeczem i Jez. Deusze może stanowić atrak­cyjny choć uciążliwy etap spływu na 1 dzień. Km 256,7 ujście Udalu. Udal daje możliwość rozpo­czy­nania wędrówki przy moście drogi nr 816 (poniżej zbiornika rekre­acyjnego). Odległość do ujścia 3 km (Dorohusk przy buchcie). Km 221,0 ujście Uherki (słup nr 1027). Dobrze czytelne ujście i widok wsi Siedliszcze. W górę rzeki 800 m do mostu skąd dobry dojazd z drogi nr 816. Dobre warunki startu na Bug rónie przy moście drogi 816 w Rudce 3 km do ujścia. Uherka jest wykorzy­stywana ze Stańkowa jako oznakowany szlak o długości 28 km. Km 162,5 ujście Włodawki. Włodawką można wpływać (lub rozpo­czynać spływ) do mostu na Grobli (700 m pomosty) lub 1,5 km do mostu drogi nr 816 (ul. Okunińska). Przy ujściu Włodawki poniżej drewnianego mostu, pływające pomosty i wydzielony teren dla kajakarzy. Włodawka jest wykorzy­stywana z Kołacz jako szlak o długości 22,5 km. Km 93,1 ujście Kałamanki, słabo czytelne (za trzecią wyspą). Wpływanie Kałamanką daje możliwość łatwego dostępu do kempingu 350 m (jeden mostek) i centrum Kodnia (drugi mostek i konieczność przenoski przez próg), Km 48,1 ujście Krzny. Do mostu drogi nr 698 w Neplach 2 km. Stąd dobre warunki startowe na Bug. Krzna jest wykorzy­stywana z Między­rzeca Podla­skiego jako szlak o długości 70 km. Każdą wędrówkę kajakiem urozma­icają ciekawe, często histo­ryczne i zabytkowe budowle archi­tek­to­niczne. Do niedawna takim atrak­cyjnym elementem były przede wieże kościołów, a na Bugu również cerkwi i to nie uległo zmianie, ale pojawiły się i w dalszym ciągu powstają, zaśmie­cające krajobraz wysokie maszty przekaź­nikowe telefonii komór­kowej i sygnałów radiowych oraz telewi­zyjnych. 18

21 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku Spływowe pamiątki, fot. K. Kowalczyk 19

22 Włodawa, spływ przy wodowskazie, fot. K. Lis Na margi­nesie warto wspomnieć ku przestrodze nowicjuszy na granicznym Bugu, aby zwrócili uwagę na ustawienie operatora swoich telefonów komór­kowych, gdyż może się okazać po kilku rozmowach, że limit impulsów został wyczerpany lub doznamy szoku po powrocie na widok kwoty rachunku z powodu wysokich kosztów łączenia via Ukraina. Wszystkie charak­te­ry­styczne budowle przy szlaku (z wyłączeniem masztów) zostały opisane w części dotyczącej opisu technicznego z kilome­trażem. Z powodu odległości od koryta rzeki oraz zadrzewień i zakrzaczeń wyjątkowo oczom wędrowca ukazują się całe miejsco­wości jak np. Uchańka, Włodawa, Sława­tycze. Należy też zwrócić uwagę na infor­macje dotyczące przecho­dzących nad rzeką kabli telefonii przewo­dowej są to bezpo­średnie połączenia polskich placówek Straży Granicznej z ich odpowied­nikami na prawym brzegu Bugu. Na koniec omawiania proble­matyki nawigacji na granicznym Bugu szcze­gółowo zajmiemy się słupami granicznymi. Przede wszystkim trzeba wiedzieć, że słupy posado­wione są parami na wprost siebie po obydwu stronach granicy (rzeki), a co najważ­niejsze mają te same numery ewiden­cyjne. Oznacza to, iż nie ma znaczenia czyj jest słup, najważ­niejszy jest jego numer. Druga istotna uwaga dotyczy przenu­me­ro­wania polskich słupów na granicy z Ukrainą o 39 jako skutek reali­zacji umowy granicznej pomiędzy Polską a Ukrainą z 1993 roku. Uwaga ta jest o tyle istotna, że dotychczas wydane mapy w skali 1: nie uwzględ­niają tego niuansu i jeśli mamy mapę z tym felerem to trzeba szybko nauczyć się przeliczać (numeracja na mapach jest wyższa o 39 od faktycznej). Kolejna uwaga dotyczy odległości między słupami. Niektórzy wyobrażają sobie, że słupy graniczne są tożsame ze słupkami kilome­trowymi i to jest oczywiście błąd. Na odcinku granicy z Ukrainą pierwszy 20

23 Charak­te­ry­styka rzeki i szlaku słup nad Bugiem posiada nr 820, a końcowy nr 1083 średnia odległość (rzeką) między słupkami wynosi około 0,87 km. Na odcinku z Biało­rusią pierwszy słup posiada nr 1123, a ostatni nad Bugiem nr 1346 średnia odległość (rzeką) między słupami wynosi około 0,78 km. Oczywiście podkreślić trzeba, że są to odległości średnie. Przy omawianiu numeracji słupów granicznych trzeba wrócić do tak zwanego trójstyku granic Polski, Ukrainy i Białorusi. Punkt zbiegu tych granic znajduje się pośrodku Bugu na wprost wylotu Kanału Mościc­kiego na granicy ukraińsko-biało­ru­skiej. Na polskim brzegu następuje przeskok numeryczny słupów z 1083 na Do chwili obecnej punkt trójstyku jest w zasadzie nieczy­telny, słupy graniczne, podobnie jak samo ujście kanału, są niewi­doczne. Trzeba naprawdę dobrze znać miejsce i rzekę, by precy­zyjnie wskazać punkt gdzie kończy się granica z Ukrainą, a zaczyna granica z Biało­rusią. 21

24 Miejsce przystankowe w Pratu­linie, fot. J. Tworek Sytuacja ma ulec zmianie po reali­zacji planów zagospo­da­ro­wania i oznako­wania szlaku. Przy nawigacji na podstawie numeracji słupów granicznych należy brać pod uwagę ich lokali­zację. Najczę­ściej słupy są niewi­doczne z rzeki, szcze­gólnie przy niskich stanach wody w Bugu, a nawet jeśli słup jest widoczny to trudno odczytać numer. Najbar­dziej czytelne są numery na słupach biało­ru­skich, najmniej na ukraiń­skich. Można oczywiście posił­kować się lornetką lub aparatem fotogra­ficznym z dużym zoomem. Numeracja słupów granicznych odgrywa na granicznym Bugu jeszcze jedną, bardzo ważną, praktyczną rolę jest ona niezbędna często do efektywnego określania swojego położenia w kontaktach ze Strażą Graniczną. Ponieważ coraz bardziej zdobycze cywili­za­cyjne wkraczają w nasze życie, dla ułatwienia nawigacji, dla fanów GPS podane zostały w opisie technicznym współ­rzędne ważniej­szych punktów trasy z dużą dokład­nością (stopnie minuty — sekundy). W 2010 roku powstał projekt zagospo­da­ro­wania turystycznego szlaku kajakowego w województwie lubelskim od Gołębi do Gnojna i od 2011 roku podjęta została reali­zacja tych planów. W powiecie bialskim powstało oznako­wanie szlaku (infor­macja o lokali­zacji tablic infor­ma­cyjnych w szcze­gó­łowym opisie szlaku), a w latach reali­zowany ma być obszerny program zagospo­da­ro­wania szlaku na odcinku pow. włodaw­skiego (Siedliszcze Kuzawka). Inicjatywy te radykalnie popra­wiają warunki nawigacji i umożliwią bezpiecz­niejsze spływanie oraz zwiększą dostępność szlaku nawet dla mniej doświad­czonych kajakarzy. 22

25 Kilometraż szlaku Rozdział 2

26 Rzeka Bug, fot. M. Dąbrowski W praktyce kajakowej, według ustalonych standardów, opis szlaku dotyczy całej dostępnej jego długości oraz podawania kilome­trażu malejąco do ujścia rzeki. Biorąc pod uwagę wielo­krotnie podkre­ślaną wyjąt­kowość odcinka granicznego Bugu, w niniejszym opraco­waniu odstą­piono od tej zasady, przyj­mując kryterium, iż szlak Bug graniczny rozpo­czyna się w miejsco­wości Gołębie (od styku granicy lądowej i rzecznej z Ukrainą), a kończy w Niemi­rowie (pierwszej miejsco­wości po wpłynięciu rzeki na terytorium Polski za stykiem granicy rzecznej i lądowej z Biało­rusią). Z Niemirowa do połączenia z Narwią, Bug jest rzeką żeglowną i stosownie do tego faktu oznakowaną. Sposób przed­sta­wienia w tej publi­kacji kilome­trażu szlaku jest również podyk­towany względami praktycznymi. Po pierwsze, podkreśla faktyczną jego długość opubli­kowaną po raz pierwszy w wydaw­nictwie Nadbu­żań­skiego Oddziału Straży Granicznej, a spraw­dzonej przez autora w terenie poprzez pływanie z GPS. Po drugie, zawiera wszystkie elementy do nawigacji i plano­wania etapów bez dodatków w postaci opisów histo­rycznych, przyrod­ni­czych, infor­macji, które zawarte zostały w innych częściach przewodnika, a podawany kilometraż skupia się na faktycznie użytecznych (i spraw­dzonych) do wodowania lub przybi­jania miejscach, a nie np. na początku miejsco­wości. Podane w przewodniku miejsca wodowania (przybi­jania) są również brane w pierwszej kolej­ności do zagospo­da­ro­wania i oznako­wania w ramach rodzącego się planu zagospo­da­ro­wania szlaku. Nowością, mogącą ułatwić nawigację, jest podanie współ­rzędnych geogra­ficznych wybranych miejsc szlaku. Dodatkowo, w związku z podawaniem numerów słupów granicznych (odczy­tanych przez autora z rzeki), w trakcie spływu przydaje się dobry wzrok, lornetka lub aparat fotogra­ficzny z opcją przybli­żania. 24

27 Kilometraż podstawowy Kilometraż szlaku Km Brzeg Miejsco­wości, budowle wodne, urządzenia, dopływy i inne 400,0 Styk granicy lądowej i rzecznej słup 820 0,0 398,5 L Gołębie 1,5 389,5 L Kryłów wodowskaz 10,5 388,5 L Kryłów most na wyspę 11,5 382,0 P Leżnica cerkiew 18,0 378,5 L Kosmów słup ‚5 358,5 L Czumów pałac 41,5 354,5 Most kolejowy 45,5 352,5 L Ujście rz. Huczwa słup ‚5 347,0 L Husynne staro­rzecze, ujście rz. Huska 53,0 343,5 L Łukaszówka 56,5 340,0 L Strzyżów cukrownia, wodowskaz 60,0 326,0 Zosin most drogowy 74,0 321,5 L Łuszków 78,5 315,5 L Horodło poniżej wyspy 84,5 310,0 L Bereźnica słup ‚0 306,5 L Matcze słup ‚5 291,5 L Staro­siele 2 km 108,5 288,5 L Dubienka 2 km 111,5 279,0 L Ujście rz. Wełnianka 121,0 277,0 L Uchańka staro­rzecze 123,0 270,5 L Husynne- słup ‚5 256,5 L Dorohusk ujście rz. Udal, buchta 143,5 253,5 Dorohusk most kolejowy 146,5 252,5 Dorohusl most drogowy, wodowskaz 147,5 250,5 L Okopy słup ‚5 240,5 L Świerże młyn, słup ‚5 237,5 L Hniszów 1,5 km, słup ‚5 221,0 L Siedliszcze, ujście rz. Uherka 179,0 215,0 L Wola Uhruska pochylnia SG 185,0 213,0 L Bytyń ośrodek rekre­acyjny 187,0 205,5 P Zabuże (UA) 194,5 198,0 L Zbereże słup nr ‚0 194,0 L Zbereże słup nr ‚0 191,5 P Grabowa (UA) 208,5 185,5 L Wołczyny łąka za wsią 214,5 176,0 L Sobibór dwór, słup ‚0 172,2 Trójstyk, ujście kanału Mościc­kiego ℗ 227,8 171,5 L Dubnik ujęcie wody, zadaszenie 228,5 167,7 L Pozostałość mostu kolejowego z XIX w. 232,3 166,5 L Orchówek słup ‚5 162,5 L Ujście rz. Włodawka 237,5 162,2 L Włodawa wodowskaz, słup ‚8 152,5 L Różanka zadaszenie, słup ‚5 145,0 L Pawluki słup ‚0 132,4 L Kuzawka ujście rz. Hanna 267,6 130,0 L Kuzawka dawny port, zadaszenie ‚5 L Sława­tycze słup ‚0 123,0 Most drogowy 277,0 120,0 L Mościce 280,0 114,5 L Jabłeczna zespół cerkiewny 285,5 Ü 25

28 107,5 L Szostaki 292,5 104,5 L Zalewsze słup ‚5 103,0 L Sugry 297,0 96,0 L Kodeń zamek 304,0 93,0 L Kodeń ujście rz. Kałamanka 307,0 85,5 L Okczyn słup ‚5 82,5 L Kostomłoty słup ‚5 75,0 L Żuki słup ‚0 73,5 L Murawiec 326,5 71,0 L Michalków nasyp, słup ‚0 Michalków Terespol Kuzawka 55,0 L Kuzawka początek wsi słup nr ‚0 48,0 L Ujście rz. Krzna 352,0 44,5 L Krzyczew słup nr ‚5 35,0 L Łęgi 365,0 32,0 L Pratulin słup ‚0 19,0 L Wygoda poniżej słupa ‚0 9,0 L Buczyce Stare 391,0 7,0 L Bubel Łukowiska 393,0 0,2 Styk granicy rzecznej i lądowej z Biało­rusią 399,8 0,0 P Niemirów za stykiem granicy lądowej i rzecznej oraz wyspą, zadaszenie 400,0 Kilometraż szcze­gółowy Km 400,0 Ü 0,0 Gołębie początek granicy państwowej pomiędzy Polską a Ukrainą na Bugu od słupa granicznego Nr 820. Dojazd z drogi asfal­towej na końcu wsi (od południa) wjazd przy budynku d. szkoły około 1000 m do pasa granicy lądowej i dalej w lewo wzdłuż pasa do styku granicy lądowej i rzecznej z Ukrainą. Wodowanie może być trudne lub wręcz niemożliwe przy wysokich stanach wody. Miejsce znajduje się na styku odpowie­dzial­ności i nadzoru Placówki SG w Kryłowie (granica rzeczna) i Placówki SG w Dołho­by­czowie (granica lądowa). Przy przemiesz­czaniu się na punkt startu w żadnym wypadku nie wchodzić na pas drogi granicznej. Km 398,5 Ü 1,5 Gołębie najko­rzyst­niejsze warunki wodowania pomiędzy słupami Nr 822 i 823 (1,5 km od punktu 0 ), dojazd polną drogą od przydrożnego krzyża. Ñ E: , N: Km 398,1 Ü 1,9 Słup nr 823. Km396,2 Ü 3,8 Słup nr 825. Km 395,2 Ü 4,8 Słup nr 826. Km 394,5 Ü 5,3 Prehoryłe — na wprost ceglana stodoła. Słup nr 827. Km 393,9 Ü 6,1 Bużysko z lewej, główny nurt w prawo. Km 393,3 Ü 6,7 Słup nr 830, na wprost zabudo­wania wsi Prehoryłe, maszt wieży przekaź­ni­kowej. Km 393,0 Ü 7,0 Słup nr 831, wysoki brzeg z gniazdami brzegówki. Km391,0 Ü 9,0 Widok czubka wieży kościoła w Kryłowie. Km Ü 9,7 Słup nr 833, widoczna wieża kościoła w Kryłowie. Km 389,7 Ü 10,3 Kryłów wodowskaz, brzeg opada pod kątek około 45 st. Ñ E: , N: Wieża kościoła w Kryłowie, fot. J. Tworek 26

29 Kilometraż szlaku Km 388,7 Ü 11,3 Kryłów. Miejsce przybi­jania na lewym brzegu odnogi przed mostem (z rzeki w lewo). Od środka Bugu do miejsca lądowania 300 m. Ñ E: , N: Km 386,8 Ü 13,2 Słup nr 837. Km 386,1 Ü 13,9 Słup nr 838. Km 385,6 Ü 14,4 Słup nr 839. Km 384,8 Ü 15,2 Na wprost zabudo­wania ze stalowym kominem. Km 384,5 Ü 15,5 Słup nr 840. Km 381,8 Ü 18,2 Na wprost widok kopuły (kolor niebieski) cerkwi w Leżnicy (Ukraina), powyżej wierz­chołków drzew. Km 380,9 Ü 19,1 Słup nr 844. Km 380,1 Ü 19,9 Słup nr 845. Km 378,6 Ü 21,4 Kosmów, słup nr 847. Ñ E: , N: Odległość od drogi asfal­towej Hrubieszów Kryłów 1000 m, od przystanku autobu­sowego drogą utwar­dzoną i dalej polną w dobrym stanie. Km 377,8 Ü 22,2 Słup nr 848. Km 376,3 Ü 23,7 Na lewym brzegu, blisko zabudo­wania z czerwonym dachem. Km 373,1 Ü 26,9 Słup nr 853. Km 371,1 Ü 28,9 Na lewym brzegu domostwo; biały dom z brązowym dachem. Km 370,7 Ü 29,3 Miejsce na postój (wysokość Ślipcza), przed słupem nr 855. Km 368,5 Ü 31,5 Słup nr 857, wysoki lewy brzeg; początek przełomu pod Ślipczami koniec przełomu po 2 km. Km 366,5 Ü 33,5 Koniec wysokiego brzegu. Most na wyspę w Kryłowie, fot. J. Tworek Km 364,0 Ü 36,0 Słup nr 862, na prawym brzegu budowla z jasnego kamienia. Km 363,0 Ü 37,0 Słup nr 864. Km 359,7 Ü 40,3 Słup ukraiński nr 866. Km 358,6 Ü 41,4 Czumów. Miejsce lądowania (wodowania) 500 m poniżej pałacu. Słup nr 869. Ñ E: , N: Km 354,7 Ü 45,3 Widok na most kolejowy. Km 354,4 Ü 45,6 Most kolejowy (przejście graniczne kolejowe Hrubieszów). Km 353,7 Ü 46,3 Dogodne miejsce postojowe. Słup nr 873. Km 353,2 Ü 46,8 Słup nr 847. Km 352,4 Ü 47,6 Ujście Huczwy, słup nr 875. Km 350,5 Ü 49,5 Słup nr 877. Km 349,2 Ü 50,8 Słup nr 878. Km 347,9 Ü 52,1 Słup nr 879. Km 347,4 Ü 52,6 Widok młyna w Husynnem. Km 346,9 Ü 53,1 Husynne. Z lewej staro­rzecze, ujście rz. Huski. Możliwość wpływania i przybi­jania w zależ­ności od stanu wody 200 lub 700 m (po prawej). Km 346,2 Ü 53,8 Między słupami 880 i 881 dobre miejsce etapowe. Km 344,2 Ü 55,8 Blisko maszt wieży telefonii. 27

30 Przełom Bugu pod Ślipczami, fot. J. Tworek Km 343,5 Ü 56,5 Łukaszówka, początek zabudowań. Dogodne miejsce przybi­jania. Km 343,0 Ü 57,0 Widok komina cukrowni w Strzy­żowie. Km 342,2 Ü 57,8 Słup nr 885. Km 340,5 Ü 59,5 Budynki cukrowni z kominem. Km 339,9 Ü 60,1 Strzyżów ujęcie wody cukrowni, wodowskaz a przy nim betonowe schodki. Ñ E: , N: Km 338,2 Ü 61,8 Dogodne miejsce postojowe przed słupem nr 889 (niestety możliwe zapachy z cukrowni). Km 336,3 Ü 63,7 Słup nr 891. Km 333,4 Ü 66,6 Słup nr 892. Km 332,9 Ü 67,1 Słup nr 892. Km 331,8 Ü 68,2 Słup nr 894. Km 331,2 Ü 68,8 Ładny, wysoki, prawy brzeg z brzegówkami. Km 330,9 Ü 69,1 Słup nr 895. Km 329,4 Ü 70,6 Słup nr 897. Km 328,4 Ü 71,6 Słup nr 898. Km 327,7 Ü 72,3 Słup nr 899. Widok mostu drogowego. Km 326,1 Ü 73,1 Most drogowy przejścia Zosin-Uściług. Km 326,5 Ü 73,5 Słup nr 902. Km 324,9 Ü 75,1 Zosin-Komora. Najdalej położony na wschód punkt granicy Polski. Po 200 m bardzo słabo czytelne ujście prawo­brzeżnej Ługi. Km 323,9 Ü 76,1 Słup nr 905. Km 322,9 Ü 77,1 Lewy wysoki brzeg z gniazdami brzegówki. Km 321,5 Ü 78,5 Łuszków, zabudo­wania za słupem nr 907. Km 321,2 Ü 78,8 Słup Nr 908. Km 319,2 Ü 80,8 Napowietrzna linia telefo­niczna nad rzeką. Słup nr 911. Km 318,9 Ü 81,1 Widok zabudowań Horodła. Km 318,0 Ü 82,0 Słup nr 912. Km 317,1 Ü 82,9 Słup Nr 913. Km 315,9 Ü 84,1 Początek wyspy. Główny nurt prawą odnogą. Zabudo­wania Horodła. Km 315,4 Ü 84,6 Horodło. Miejsce przybi­jania za wyspą i słupem nr 905. Ñ E: , N: Km 313,0 Ü 87,0 Słup nr 919. Km 311,5 Ü 88,5 Słup nr 921. Km 310,9 Ü 89,1 Słup nr 922. Km 310,3 Ü 89,7 Bereźnica. Zabudo­wania, maszt wieży przekaź­ni­kowej. Dobry punkt lądowania przed słupem nr 923. Km 308,0 Ü 92,0 Napowietrzna linia telefo­niczna nad rzeką i wzdłuż polskiego brzegu z biegiem Bugu. Km 307,0 Ü 93,0 Początek wsi Matcze. Charak­te­ry­styczne uprawy pięknego Jasia, maszt wieży przekaź­ni­kowej. Km 306,4 Ü 93,6 Matcze. W miarę wygodne miejsce etapowe, przed słupem nr 928. Do- 28

31 Kilometraż szlaku Budynki cukrowni w Strzy­żowie, fot. J. Tworek Uchańka staro­rzecze, fot. M. Kalinowska godny dojazd z centrum wsi (pomnik, krzyż, remiza OSP) drogą żwirową 800 m. Km 390,3 Ü 95,7 Słup nr 931. Km 303,5 Ü 96,5 Słup nr 932. Km 302,4 Ü 97,6 Słup nr 934. Km 301,8 Ü 98,2 Koniec napowietrznej linii telefo­nicznej wzdłuż lewego brzegu. Słup nr 935. Km 301,0 Ü 99,00 Słup nr 936. Km 297,7 Ü 102,3 Słup nr 940. Km 296,9 Ü 103,1 Widoczny kompleks Lasów Strze­leckich. Km 291,6 Ü 108,4 Możliwość przybi­jania z dojazdem do Staro­siela polną droga około 2 km (wskazana aseku­racja z brzegu). Km 290,3 Ü 109,7 Wysokość niewi­docznego z wody ośrodka rekre­acyjnego w Staro­sielu. Km 288,5 Ü 111,5 Wysokość wsi Dubienka. Do Dubienki 2 km polną drogą. Staro­rzecze i Jez. Deusze (miejsce słabo czytelne, wskazana aseku­racja z brzegu). Km 284,8 Ü 115,2 Słup nr 955 Km 282,8 Ü 117,2 Z lewej bużysko. Km 280,3 Ü 119,7 Słup nr 960. Km 278,9 Ü 121,1 Ujście rzeki Wełnianka. Km 276,9 Ü 123,1 Uchańka. Wieś doskonale widoczna z Bugu. Komfortowe lądowanie na prawym brzegu po wpłynięciu do bużyska. Ñ E: , N: Rozległe wysokie łąki pomiędzy końcem wsi, Bugiem od wschodu i staro­rzeczem od północy. Wygodny, łagodne schodzący brzeg staro­rzecza. Do początku wsi (od strony rzeki) drogą gruntową przez łąki 500 m. Dojazd do miejsca przybi­jania może być utrud­niony lub wręcz niemożliwy po obfitych lub długo­trwałych opadach, pozostaje wówczas noszenie kajaków lub wcześniejszy zjazd przez teren prywatny po uzyskaniu zgody właści­ciela. Najbliższy słup graniczny nr 966, poniżej miejsca przybi­jania. Km 274,9 Ü 125,1 Kolem­czyce. Z rzeki widoczne zabudo­wania. Km 272,1 Ü 127,9 Graniczny słup ukraiński nr 970. Km 271,2 Ü 128,8 Słup ukraiński nr 971. Km 270,3 Ü 129,7 Husynne. Możliwe miejsce wodowania, okolice słupa nr 972. Km 264,8 Ü 135,2 Nad rzeką, po stronie ukraiń­skiej, przewody linii elektryczne niskiego napięcia widoczne na długości około 200 m. Km 263,7 Ü 136,3 Ukraiński słup nr 978. Km 262,5 Ü 137,5 Wysoki, opadający pod kątem około 60 stopni, piasz­czysty prawy brzeg, przy brzegu linia elektryczna, widoczna na długości około 100 m, a za nią sosnowy las. Km 261,5 Ü 138,5 Polski słup nr 980. Km 256,7 Ü 143,3 Dorohusk. Ujście rzeki Udal. Wpływanie do staro­rzecza czyli tak zwanej buchty, bezpo­średnio za ujściem Udalu i przed wysokim brzegiem na zakolu Bugu. Wygodny dojazd z Dorohuska. Ñ E: , N:

32 Przed mostem kolejowym w Dorohusku, fot. J. Tworek Km 255,1 Ü 144,9 Ukraiński słup nr 986. Km 254,4 Ü 145,6 Widok masztu radio­stacji SG w Dorohusku. Km 253,3 Ü 146,7 Dorohusk most kolejowy. Na prawym brzegu charak­te­ry­styczna pomnikowa rzeźba w jasnym kolorze. Uwaga przy średnich i niskich stanach wody przepły­wanie pod mostem jest niebez­pieczne lub niemożliwe ze względu na pozosta­łości w dnie rzeki elementów starego, zburzonego w czasie II wojny światowej mostu. Km 252,6 Ü 147,4 Dorohusk most drogowy, dwujez­dniowy. Pomiędzy fi larami i jezdniami podwójnego mostu wodowskaz łatowy w Dorohusku. Ñ E: 51 0 11 04, N: 23 0 48 25 Km 250,6 Ü 149,4 Okopy słup graniczny nr 993. Ewentualne miejsce przybi­jania. Ñ E: 51 0 11 456, N: 23 0 46 951 Km 249,5 Ü 150,5 Bardzo wysoki prawy brzeg o długości 300 m z sosnowym lasem, wyspa płynąć prawą odnogą. Km 244,9 Ü 155,1 Słup nr 1001. Między słupem 1001 a następnym 1002 wygodne piasz­czyste miejsca na postój. Km 243,9 Ü 156,1 Widok zabudowań Świerż, słup nr 1003. Km 243,1 Ü 156,9 Widok wieży neogo­tyc­kiego kościoła w Świerżach (spadzisty,koloru ceglanego dach), za chwilę po minięciu kościoła początek parku. Km 240,5 Ü 159,5 Świerże. Bezpo­średnio nad rzeką, na końcu parku. piętrowy budynek młyna, tuż za nim słup nr 1008, miejsce lądowania 100 m niżej. Do drogi wojewódzkiej 816 z miejsca przybi­jania Wieża kościoła w Świerżach, fot. M. Kalinowska 750 m (od młyna 600 m ul. Młyńska). Możliwość (po rozeznaniu aktualnych warunków dojazdu) przybi­janie przed parkiem w okolicy słupa nr 1007. Ñ E: 51 0 13 800, N: 23 0 44 369 Km 240,0 Ü 160,0 Blisko rzeki na lewym brzegu zabudo­wania dach z czerwonej dachówki. Km 238,5 Ü 161,5 Słup ukraiński nr 1011. Km 237,5 Ü 162,5 Hniszów. Miejsce przybi­jania poniżej lub powyżej słupa granicznego nr 1013 w zależ­ności od stanu wody i dogod­ności brzegu (wskazana aseku­racja z brzegu). Ñ E: 51 0 15 144, N: 23 0 43 462 Do dębu Bolko 1,6 km początkowo polna droga przez łąki, dalej utwar­dzona przez wieś, na skrzy­żo­waniu w lewo. Km 234,0 Ü 166,0 Z przodu na prawym brzegu nad koronami drzew niebieska kopuła cerkwi we wsi Guszcza (Huszcza), po 0,5 km stalowy komin. Km 231,9 Ü 168,1 Z prawej odnoga staro­rzecza opływa­jącego dużą wyspę ukraińską. Główny nurt lewą odnogą (prosto). Km 230,6 Ü 169,4 Na prawym brzegu obok słupa granicznego, turystyczne zadaszenie. Km 227,5 Ü 172,5 Bużysko na prawo. Km 222,5 Ü 177,5 Na wprost widok wsi Siedliszcze. Km 221,0 Ü 179,0 Siedliszcze, ujście Uherki, Poniżej ujścia Uherki słup graniczny nr 1027. Na lewym brzegu Uherki (bezpo­średnio przed ujściem) znak szlaku kajakowego Uherka 0,0 km i graniczna tablica ostrze­gawcza. Ñ E: 51 0 17 466, N: 23 0 38 789 Możliwy dojazd do ujścia Uherki z drogi nr 816 w Siedliszczu (naprze- 30

33 Kilometraż szlaku Ujście Uherki w Siedlisz­czach, fot. M. Kalinowska ciw kapliczki) niezbyt wygodną, polną drogą. Po wpłynięciu w górę Uherki 800 m do mostu w Siedliszczu dobre warunki przybi­jania oraz dojazd do drogi nr 816 obok remizy OSP. Km 218,0 Ü 182,0 Na prawym brzegu ukraińska wieża murowana w kolorze biało-żółtym. Km 216,5 Ü 183,5 Widoczna wieża kościoła i masztu radio­stacji w Woli Uhruskiej. Km 215,0 Ü 185,0 Wola Uhruska. Widok bryły kościoła i z prawej masztu radio­stacji. Po 200 m słabo czytelna, niewielka pochylnia SG. Możliwość przybi­jania i wodowania. Dojazd do miejsca przybi­jania z drogi nr 816 ul. Ogrodową (za kościołem od strony południowej), drogą utwar­dzoną do mostu-przepustu na staro­rzeczu 300 m i dalej 500 m polną do tablicy infor­ma­cyjnej skąd 100 m w prawo. Ñ E: 51 0 19 116, N: 23 0 38 138 Km 213,0 Ü 187,0 Bytyń wysokość ośrodka rekre­acyjnego na staro­rzeczu. Obecnie możliwość wpływania tylko przy bardzo wysokich stanach wody. Planowane jest ułatwienie w postaci pochylni do przybi­jania i wodowania z możli­wością dogodnego wodowania na staro­rzeczu (projek­towany zalew i stanica). Wjazd na teren kompleksu z drogi nr 816 ul. Turystyczną w Woli Uhruskiej. Ñ E: 51 0 19 598, N: 23 0 38 223 Km 210,0 Ü 190,0 Polski słup graniczny nr 1037. Km 203,0 Ü 197,0 W oddali, po prawej stalowy komin i zabudo­wania ukraiń­skiej wsi Zabuże. Km 202,0 Ü 198,0 Zabuże UA. Na prawym brzegu stalowy komin, ujście kanału (wysokie ogrodzenie), szary budynek pompowni i dalej umocniony brzeg. Km 198,0 Ü 202,0 Zbereże. Poniżej słupa nr 1049 na wysokim brzegu, stano­wisko wędkarskie z wyciętymi schodkami. Możliwość przybi­jania i wodowania w trudnych warunkach pojedynczo. Dojazd z drogi nr 816 polną drogą 300 m wjazd naprzeciw dawnej remizy OSP. Ñ E: 51 0 23 698, N: 23 0 40 650 Bardzo wygodne, na piasz­czystej plaży miejsce wodowania i lądowania w odległości 800 m w dół rzeki, za słupem nr 1050 (niewi­doczny z rzeki). Dojazd polną drogą wzdłuż Bugu. Km 194,5 Ü 205,5 Widoczne maszty telefonii komór­kowej i radio­stacji Placówki SG w Zbereżu. Km 194,0 Ü 206,0 Zbereże. Nieco poniżej słupa nr 1054 docelowe (planowane do zagospo­da­ro­wania) miejsce wodowania i przybi­jania w Zbereżu. Dojazd z drogi nr 816 (obok budynku nr 17) częściowo utwar­dzoną drogą gruntową 1300 m. Miejsce postu­lo­wanej budowy mostu i przejścia granicznego. Km 191,5 Ü 208,5 Z prawej widoczna, ukraińska wieś Grabowo, lewy wysoki brzeg z gniazdami brzegówki, sosnowy las, słup nr 1060. Km 190,0 Ü 210,0 Bużysko ujście strumienia z prawej, widoczne zabudo­wania Grabowa (Ukraina). Km 185,5 Ü 214,5 Wołczyny — rozległa łąka na pn. skraju wsi. Słup graniczny nr 1066, niewi­doczny z rzeki. Tablica na betonowym słupku Ujęcie wody do celów p.poż. Do pierw­szych zabudowań wsi 500 m polną drogą przez łąkę. Dojazd do miejsca przybi­jania z drogi 816 od południowej strony Wołczyn przy śródleśnym parkingu, drogą przez wieś i dalej polną 500. Ñ E: 51 0 26 709, N: 23 0 39 108 Km 181,0 Ü 219,0 Ładny, wysoki, piasz­czysty, długi około 200 m brzeg. Gniazda brzegówki. Km 176,5 Ü 223,5 Widok bloków d. PGR w Sobiborze. Maszty telefonii komór­kowej. Km 176,0 Ü 224,0 Sobibór dwór d. szkoła. Słup graniczny nr 1079 100 m na północ, niewi­doczny z rzeki. W miarę wygodne, ale do pojedyn­czego wysia­dania 31

34 miejsce przybi­jania. Wygod­niejszy, polną drogą dojazd z drogi nr 816 na wprost zabudowań bloków d. PGR. Km 172,2 Ü 227,8 Trójstyk granic Polska-Ukraina-Białoruś. Niewi­doczny z wody słup graniczny nr 1123 (zarówno polski jak i pierwszy biało­ruski słup niewi­doczne z rzeki, podobnie nieczy­telne ujście przed­wo­jennego kanału Mościc­kiego z prawej). Uwaga na trójstyku przeskok numeracji słupów granicznych z Ukrainą ostatni nr 1083, z Biało­rusią pierwszy nr 1123. Km 171,5 Ü 228,5 Dubnik. Zadaszenie turystyczne, pochylnia wodowania łodzi SG, niżej konstrukcja ujęcia wody-przepom­pownia. Wygodne (pojedynczo) warunki przybi­jania (pochylnia z płyt betonowych). Dojazd w drogi 816 i dalej w kierunku stacji kolejowej. Ñ E: 51 0 30 646, N: 23 0 37 005 od stanu wody na wysokości słupa lub nieco w górę rzeki. Z miejsca ustawienia słupa 500 m do zadaszenia. Widok kościoła nad staro­rzeczem. Ñ E: 51 0 31 899, N: 23 0 34 398 Km 165,8 Ü 234,2 Widok kopuł cerkwi we Włodawie, a następnie cerkiew i kościół. W tle zabudowa miasta. Km 162,5 Ü 237,5 Ujście Włodawki. Ñ E: 51 0 32 950, N: 23 0 33 880 Km 162,2 Ü 237,8 Włodawa wodowskaz słup graniczny RP nr 1137 Wygodne miejsce lądowania i wodowania przy wodowskazie i nasypie po znisz­czonym, przed­wo­jennym moście drogowym. Z miejsca przybi­jania 100 m gruntowa droga do ul. Lubel­skiej. Ñ E: 51 0 33 05, N: 23 0 33 59 Bug poniżej trójstyku polsko-ukraińsko-biało­ru­skiego, fot. J. Tworek Km 170,9 Ü 229,1 Na wprost słabo widoczna (w konarach drzew) biało­ruska wieża straż­nicza. Km 169,9 Ü 230,1 Biało­ruski słup nr 1125. Km 169,4 Ü 230,6 Polski słup graniczny nr 1126. Km 168,8 Ü 231,2 Bardzo wysoki, wapienny prawy brzeg. Km 167,7 Ü 232,3 Pozostałość mostu kolejowego z XIX w. linii Chełm-Brześć. Na nasypie słup graniczny nr 1130 (numer niewi­doczny z rzeki). Km 167,0 Ü 233,0 Z prawej ujście szero­kiego, zakra­to­wanego kanału. Przez kanał most drogowy. Za ujściem kanału słup graniczny nr 1031. Km 166,5 Ü 233,5 Orchówek. Wysokość słupa nr 1133. W przecinkach widoczny słup biało­ruski i polski. Przybi­janie w zależ­ności Kościół we Włodawie, fot. J. Tworek Km 159,1 Ü 240,9 Suszno widok z rzeki ceglanego komina d. kroch­malni. Km 157,4 Ü 242,6 Wyspa, płynąć lewą odnogą. Km 156,0 Ü 244,0 Biało­ruski słup nr 1145, po polskiej stronie ładna plaża na postój. Km 154,6 Ü 245,4 Wyspa, płynąć lewą odnogą. Km 154,2 Ü 245,8 Widok wieży kościoła w Różance. Km 152,4 Ü 247,6 Różanka zadaszenie turystyczne, słup graniczny RP nr 1148. Doskonałe miejsce na postój (miejsce przed­wo­jennej przeprawy promowej) szeroka półka u podnóża wysokiej skarpy z zabyt­kowym parkiem i pozosta­ło­ściami zespołu pałacowego. Uwaga, na zakolu przy lewym brzegu olbrzymi głaz narzutowy w nurcie rzeki. Ñ E: 51 0 36 843, N: 23 0 32 510 32

35 Kilometraż szlaku Miejsce przybi­jania w Różance, fot. J. Tworek Km 151,4 Ü 248,6 Wyspa, płynąć lewą odnogą. Km 151,2 Ü 248,8 Widoczne zabudo­wania wsi Stawki. Km 145,2 Ü 254,8 Zabudo­wania wsi Pawluki. Bardzo ładna, piasz­czysta plaża na polskim brzegu. Ogrodzone pastwisko. Słup nr 1156. Km 144,1 Ü 255,9 Z prawej zakra­towane ujście kanału z mostem. Ogrodzenie graniczne po stronie biało­ru­skiej wysokość miejsco­wości Charsy. Km 142,3 Ü 257,7 Duża wyspa, płynąć prawą odnogą. Km 141,1 Ü 258,9 Dwie wyspy, po lewej i prawej głównego nurtu. Km 140,4 Ü 259,6 Kabel linii telefo­nicznej przez rzekę (wysokość wsi Dołho­brody). Km 139,3 Ü 260,7 Wysoki piasz­czysty brzeg z prawej, na lewym brzegu ładna piasz­czysta plaża. Km 132,4 Ü 267,6 Ujście rzeki Hanna, początek wsi Kuzawka i wyspy Baja z lewej. Km 130,1 Ü 269,9 Kuzawka. Stary port rzeczny. Przystań dla łodzi i kajaków. Zadaszenia i miejsce na ognisko. Dojazd od asfal­towej drogi biegnącej przez wieś przy remizie OSP. Bezpo­średnio przy wąskim miejscu przybi­jania słup graniczny nr 1177 (biało­ruski widoczny, polski niewi­doczny z rzeki). Ñ E: 51 0 44 167, N: 23 0 31 866 Km 129,1 Ü 270,9 Kuzawka Kolonia. Z rzeki widoczna tablica drogowa szosy biegnącej równo­legle i blisko rzeki. Km 126,3 Ü 273,7 tablica Most graniczny łączący Sława­tycze z Domaczewem, fot. J. Tworek infor­ma­cyjna szlaku Sława­tycze. Rozległa łąka (nieużytki), widok na zabudo­wania, a przede wszystkim dominujące: kościół i cerkiew. Do centrum Sławatycz polna droga około 500 m. Miejsce przybi­jania przy słupie granicznym nr 1182. Rozległy, nieco ruderalny teren trawiasty z pojedyn­czymi drzewami. Ñ E: 51 0 49 680, N: 23 0 33 490 Km 124,1 Ü 275,9 Widok masztu telefonii. Km 122,8 Ü 277,2 Most drogowy przejście graniczne Sława­tycze-Domaczewo. Km 120,1 Ü 279,9 Mościce wieś niewi­doczna z rzeki. Do miejsco­wości polna droga około 500 m. Przy brzegu piasz­czysta łacha. Km 119,4 Ü 280,6 Na lewym brzegu ładna, piasz­czysta plaża. Km 118,7 Ü 281,3 Lewy brzeg niski z piasz­czystą plażą, na prawym wyższym na długości około 50 m biało­ruskie ogrodzenie graniczne. Km 117,3 Ü 282,7 Wysepka, płynąć prawą odnogą. Km 116,7 Ü 283,3 Z prawej bużysko, za nim wysoki, urwisty, piasz­czysty brzeg na długości około 300 m na początku biało­ruski słup nr 1195. Lewy brzeg niski, piasz­czysty, wygodny na postój. Km 115,3 Ü 284,7 Na prawo wysoki, piasz­czysty brzeg na długości około 200 m z sosnowym lasem. Km 114,7 Ü 285,3 Pośród drzew widoczna kopuła kapliczki Św.Ducha i za chwilę złocona kopuła cerkwi zespołu obiektów prawo­sławnych w Jabłecznej. Km 114,3 Ü 285,7 tablica infor­ma­cyjna szlaku Jabłeczna zespół obiektów cerkiewnych. Miejsce lądowania niezbyt wygodne. Do cerkwi i klasztoru polna droga 450 m. Ñ E: 51 0 48 491, N: 23 0 38 221 33

36 Km 114,0 Ü 286,0 Wyspa, płynąć lewą odnogą. Km 110,8 Ü 289,2 Dobrze widoczny biało­ruski słup nr 1202. 45 st. z sosnowym laskiem. Przed wyspą piasz­czysty lecz trudny brzeg do wynoszenia kajaków. Km 102,2 Ü 297,8 Wyspa, płynąć prawą odnogą, przed wyspą polski słup. Kapliczka nad rzeką w Jabłecznej, fot. J. Tworek Km 110,5 Ü 289,5 Wyspa, płynąć lewą odnogą. Km 109,7 Ü 290,3 Wyspa, płyną lewą odnogą. Km 108,6 Ü 291,4 Początek wsi Szostaki, wysepka płynąć prawą odnogą. Nieco dalej dogodna plaża na postój. Km 107,8 Ü 292,2 Wyspa, główny nurt prawą odnogą. Km 107,4 Ü 292,6 tablica infor­ma­cyjna szlaku Szostaki widoczne zabudo­wania, polna droga do wsi. Wjazd do miejsca wodowania przy tablicy szlaku z drogi 816 przed tablicą drogową z nazwą, 100 m od strony północnej wsi przy słupku drogowym 25,6 km polną drogą, miejscami bardzo piasz­czystą nad rzekę około 1,5 km. Ñ E: 51 0 57 310, N: 23 0 38 118 Km 106,9 Ü 293,1 Wyspa, główny nurt prawą odnogą, spokojnie można płynąć lewą Km 105,4 Ü 294,6 Mała wysepka bez drzew, płynąć prawą odnogą Km 104,4 Ü 295,6 Zalewsze słup nr 1210. Pochylnia SG przed wyspą, za słupem 1210. Km 103,1 Ü 296,9 Większa wyspa o długości około 100 m. Km 102,8 Ü 297,2 tablica infor­ma­cyjna szlaku Sugry. Na wprost polski, piasz­czysty brzeg opadający do wody pod kątem Kodeń, ujście Kałamanki, fot. J. Tworek Km 100,6 Ü 299,4 Prawy brzeg wyższy, piasz­czysty z sosnowym zagaj­nikiem na długości około 300 m. Km 99,6 Ü 300,4 Napowietrzna linia telefo­niczna nad rzeką. Km 98,7 Ü 301,3 Wyspa płynąć prawą odnogą. Km 98,2 Ü 301,8 Biało­ruski słup nr 1218. Km 95,9 Ü 304,1 Widok złoconej kopuły cerkwi a za chwilę także bazyliki w Kodniu. Km 95,7 Ü 304,3 Mała wysepka bez drzew, płynąć prawą odnogą do ujścia Kałamanki w Kodniu kolejne dwie wyspy. Km 95,3 Ü 304,7 Druga wyspa, płynąć lewą odnogą. Km 95,9 Ü 304,1 Tablica infor­ma­cyjna (słabo widoczna przy niskim poziomie wody). Kodeń. Lewą, główną odnogą (po prawej wyspa) wąskie miejsce przybi­jania do niskiego podmo­kłego brzegu. Niewi­doczne z wody zabudo­wania za krzakami i słup nr 1224. Jeśli nie planujemy wpływać do Kodnia rz. Kałamanką jest to najlepsze miejsce dobicia w Kodniu dopiero po wyjściu za zakrza­czenia w odległości 500 m widoczne pozosta­łości zamku z kaplicą i dalej przez most na Kałamance 100 m do centrum miejsco­wości. Ñ E: 51 0 54 785, N: 23 0 37 000 Km 94,4 Ü 305,6 Kodeń. Trzecia, duża o długości 300 m wyspa przed ujściem Kałamanki na wysokości Kodnia. 34

37 Kilometraż szlaku Km 93,1 Ü 306,9 Kodeń. Ujście Kałamanki uwaga słabo czytelne. Można wpływać na zbiornik zalewu, po 300 m pierwszy niski mostek, po 50 m drugi i próg piętrzący. Przed drugim mostem po prawej kemping. 200 m za ujściem Kałamanki, niezbyt wygodne, ostatnie miejsce przybi­jania na końcu Kodnia. Km 92,8 Ü 307,2 Z prawej szerokie staro­rzecze (odnoga) i początek wyspy o długości 600 m płynąć na wprost głównym nurtem. Km 90,9 Ü 309,4 Mała wyspa z lewej, za nią polski słup. Km 89,2 Ü 310,8 Na prawym brzegu dobrze widoczny słup biało­ruski nr 1230. Km 88,6 Ü 311,4 Zabudo­wania przysiółka Łęgi. Km 86,1 Ü 313,9 Nad brzegiem dom z poddaszem (ciemno­zielony dach) i budynek gospo­darczy początek wsi Okczyn. Km 85,6 Ü 314,4 Okczyn. Miejsce przybi­jania na wysokości słupa Nr 1234 (niewi­doczny z rzeki). Do Okczyna 300 m polną drogą (na wprost budynku nr 22). Ñ E: 51 0 57 310, N: 23 0 38 118 Km 82,0 Ü 318,0 tablica infor­ma­cyjna szlaku Kostomłoty. Wieś niewi­doczna z rzeki. Możliwość przybi­jania na wysokości słupa Nr 1240, w miarę wygodnie przy niskim stanie wody. Polna droga do wsi na wprost cerkwi 800 m. Ñ E: 51 0 58 278, N: 23 0 39 995 Km 78,3 Ü 321,7 Duża zadrze­wiona wyspa. Płynąć lewą odnogą. Km 74,7 Ü 325,3 Duża wyspa. Płynąć lewą odnogą. Km 75,0 Ü 325,0 Żuki. Początek wsi od strony południowej widoczna tablica drogowa. Ostatnia przed Michal­kowem możliwość wygodnego kończenia spływu na tym odcinku rzeki, na zakręcie w prawo zabudo­wania wsi. Możliwość przybi­jania na wysokości słupa Nr 1249 łąka w pobliżu drogi. Z tego miejsca najbliżej do Lebie­dziewa (pozosta­łości twierdzy) i mizaru w Zastawku. Żuki są najdo­godniej położonym miejscem dla kończących spływ przed Terespolem. Km 73,5 Ü 327,0 Murawiec. Koniec wsi (za wyspą). Km 71,2 Ü 328,8 Michalków wysokość słupa nr 1254 (niewi­doczny z rzeki), bezpo­średnio przed czołem nasypu drogowego (wału) ziemnego. Dojazd z drogi asfal­towej (naprzeciw wjazdu do Michalkowa) bezpo­średnio od strony południowej przy wale nasypu polną drogą 700 m. Dojazd może być bardzo trudny, szcze­gólnie po inten­sywnych opadach. Ostatecznie można jechać wałem nasypu (wyjazd tyłem!). Uwaga! Przy niskich stanach wody wał nasypu może być niewi­doczny z rzeki wskazana aseku­racja z brzegu. Ñ E: 52 0 03 069, N: 23 0 39 272 Miejsce przybi­jania w Okczynie, fot. J. Tworek Miejsce postojowe pod Starymi Buczycami, fot. J. Tworek 35

38 Michalków Terespol — Kuzawka Utrud­nienia dla uprawiania turystyki kajakowej na Bugu w rejonie Terespola wymagają odrębnego omówienia celem odpowied­niego zapla­no­wania spływu i uniknięcia kłopotów w trakcie imprezy. Problemy dla kajakarzy i niemoż­liwość swobodnego spływania na tym odcinku naszej granicy z Biało­rusią są dwoja­kiego rodzaju: Po pierwsze nie jest powszechnie nawet wśród kajakarzy znany fakt, że w rejonie Terespola Bug na krótkim odcinku nie jest rzeką graniczną i w całości przepływa przez terytorium Białorusi (w tym ujście Muchawca). Granica przebiega zaś niedrożnym, niemoż­liwym aktualnie do przepły­wania kanałem granicznym (dawna fosa Twierdzy Brzeskiej i staro­rzecze) oddzie­la­jącym Wyspę Lotniczą Twierdzy od terytorium Polski. Fakt takiego przebiegu granicy, mający początek w 1939 roku, nazywany jest często oszustwem terespolskim. Ten niespełna 1,5 km odcinek poniżej mostu drogowego w Terespolu do końca wyspy oznaczony jest znakami (słupami) granicznymi od nr 1261 do 1265. Po drugie — w celu ochrony kompleksu drogowych i kolejowych przejść granicznych, na podstawie Rozpo­rzą­dzenia Nr 1 Wojewody Lubel­skiego z dnia 27 czerwca 2013 r. w sprawie wprowa­dzenia zakazu przeby­wania na niektórych odcinkach pasa drogi granicznej, wprowa­dzony został zakaz przeby­wania na odcinku pasa drogi granicznej na terenie miasta Terespola od znaku granicznego nr 1259 do znaku nr 1269 oraz od znaku nr 1276 do znaku nr 1277. W tej sytuacji, z powodu wymie­nionych ograniczeń należy zapla­nować lądowe przemiesz­czenie spływu praktycznie pomiędzy Michal­kowem (znak nr 1254) lub wcześniej z Żuków lub Murawca do Kuzawki Terespol­skiej (znak nr 1280) lub dalej do mostu na Krznie w Neplach. Teore­tycznie możliwe jest wyłącznie przy specjalnej zgodzie i pod nadzorem Straży Granicznej: przemiesz­czenie się (przenie­sienie kajaków) od mostu drogowego wzdłuż kanału i wodowanie za wyspą, przewóz kajaków od mostu do Terespola i wodowanie na odpro­wa­dzalniku z oczysz­czalni, który uchodzi do Bugu za Wyspą Lotniczą, przewóz kajaków od mostu drogowego za drugi most kolejowy (poniżej znaku nr 1268). Ponieważ od kilku lat trwają starania o udroż­nienie granicznego kanału co umożliwi pokonanie szlaku bez koniecz­ności przewo­żenia kajaków, choć bez prawa wysia­dania pomiędzy znakami 1259 a 1269, warto znać przebieg szlaku na odcinku Michalków Kuzawka: 16 km. Km 66,7 Ü 333,3 Rozległa piasz­czysta plaża na polskim brzegu Km 64,7 Ü 335,3 Polski słup graniczny nr 1259 ostatni przed mostem drogowym w Terespolu. Km 64,1 Ü 335,9 Terespol. Most drogowy droga nr 2. Przejście drogowe (osobowe) z Biało­rusią. Bezpo­średnio za mostem betonowa pochylnia SG. Za mostem od słupa 1261 do 1265 granica przebiega niedrożnym kanałem (dawna fosa i staro­rzecze). Wyspa Lotnicza Twierdzy i rzeka Bug na terytorium Białorusi. Km 62,7 Ü 337,3 Koniec Wyspy Lotniczej Bug ponownie rzeką graniczną. 36

39 Kilometraż szlaku Km 62,6 Ü 337,4 Ujście odpro­wa­dzalnika z oczysz­czalni w Terespolu Km 61,6 Ü 338,4 I Most kolejowy. Km 60,6 Ü 339,4 II Most kolejowy poniżej słup nr 1268 Km 60,7 Ü 339,6 Na brzegu betonowa budowla nieczynnego jazu szando­rowego Kozłowice. Słup nr 1269 Km 59,0 Ü 341,0 Zadrze­wiona wyspa. Główna prawa odnoga. Km 57,2 Ü 342,8 Widok na 3 maszty ze stalowych kratownic. Km 55,6 Ü 344,4 Podwójny (dwujez­dniowy) most drogowy towarowego przejścia granicznego z terminala Koroszczyn. Km 54,1 Ü 345,9 Wyspa, główna odnoga lewa Terespol — most drogowy, fot. J. Tworek Kuzawka Terespolska przystań, fot. J. Tworek Km 55,0 Ü 345,0 Kuzawka Terespolska. Widok na początek wsi: budynek świetlicy, cmentarzyk z 1920 r., słup nr 1280. Przystań małej, space­rowej żeglugi rzecznej. Km 51,8 Ü 348,2 Nad rzeką linia energe­tyczna wysokiego napięcia. Km 48,1 Ü 351,9 Ujście Krzny — lewego dopływu Bugu, bezpo­średnio przed wysokim brzegiem Szwaj­carii Podla­skiej. Po około 1000 m dogodne miejsce przybi­jania. Km 45,4 Ü 354,6 Krzyczew. Drewniany kościółek (d. cerkiew) wśród zadrze­wienia, obok słup 1290. Poniżej wodowskaz łatowy. Km 44,6 Ü 355,4 Krzyczew. Miejsce przybi­jania przed słupem nr 1291. Do wsi polną drogą 500 m. Km 38,3 Ü 361,7 Napowietrzna linia telefo­niczna nad rzeką. Km 34,9 Ü 365,1 Biało­ruski słup nr 1302 Km 32,4 Ü 367,6 Na wprost widok masztu przekaź­ni­kowego telefonii komór­kowej. Zbliżamy się do Pratulina. Km 31,9 Ü 368,1 Pratulin. Zatoczka i staro­rzecze poniżej niewi­docznych z rzeki: słupa nr 1305 i altany, widoczne są zabudo­wania wsi. Przy wyższych stanach wody możliwość wpływania do staro­rzecza. Km 30,5 Ü 369,5 Polski słupek przy brzegu numer niewi­doczny. Km 27,0 Ü 373,0 Biało­ruski słup nr 1311 Km 24,9 Ü 375,1 Wyspa. Główny nurt prawy. Km 23,7 Ü 376,3 Wyspa. Główny nurt lewy. Km 19,7 Ü 380,3 Biało­ruski słup nr 1322 Km 19,0 Ü 381 tablica infor­ma­cyjna szlaku. Wygoda. Miejsce etapowe przy ujściu staro­rzecza. Schron turystyczny z kominkiem. Mały teren biwakowy. Do najbliż­szych zabudowań około 700m. Do stadniny polną drogą w dół rzeki i dalej w lewo około 1100 m a następnie 5,3 km drogą z płytek betonowych. Ñ E: 52–12-424, W: 023–18-157 37

40 Zwień­czenie cerkwi w ukraiń­skiej Leżnicy, fot. J. Tworek Km 17,8 Ü 382,2 Biało­ruski słup nr 1224 Km 16,8 Ü 383,2 Budka straż­nicza na biało­ruskim brzegu. Km 13,5 Ü 386,5 Umocnienia brzegu po biało­ru­skiej stronie (kamienne główki). Kolejno trzy co 50 m, a potem kolejne. Km 12,9 Ü 387,1 Polski słup nr 1228. Km 11,0 Ü 389,0 Napowietrzna linia telefo­niczna. Pochylnia SG. Km 9,0 Ü 381,0 tablica infor­ma­cyjna szlaku Buczyce Stare. Widok na zabudo­wania wsi. E: 52–13-554, W: 023–12-259 Km 8,1 Ü 391,9 Wyspa. Główny nurt prawy. Km 7,2 Ü 392,8 Bubel Łukowiska. Słup biało­ruski nr 1337. Km 5,3 Ü 394,7 Wyspa. Główny nurt prawa odnoga. Km 2,5 Ü 397,5 Na prawym brzegu mały domek i biało­ruski słup graniczny (w przeszłości mieszkał tu słynny manekin). Km 2,2 Ü 397,8 Początek wyspy. Nurt lewą odnogą. Na wprost widok polskiego słupa nr 1345 w odległości 500 m. Km 1,2 Ü 398,8 Wysokość biało­ru­skiej wieży straż­niczej nad koronami drzew. W prześwicie jasny obelisk zwień­czony gwiazdą. Km 0,5 Ü 399,5 Początek wyspy, widoczne zabudo­wania Niemirowa. Km 0,2 Ü 399,8 Styk granicy na Bugu i lądowej z Biało­rusią Km 0,0 Ü 400,0 Niemirów ℗, Gnojno (L). Przeprawa promowa Niemirów Gnojno (samochody osobowe, rowery, piesi), pomosty dla kajakarzy. Na lewym brzegi zagospo­da­rowany teren — zadaszenie turystyczne i tablica infor­ma­cyjna szlaku do ujścia Bugu (połączenia z Narwią) 224 km. 38

41 Kilometraż szlaku KILOMETRAŻ BUGU W GRANICACH POLSKI Niemirów ℗/Gnojno (L) ujście do Narwi (Zalew Zegrzyński). Szlak żeglowny, wytyczony tyczkami nurtowymi, brzegowymi i kępowymi. Tablice kilome­trowe co 5 km. Km Brzeg Miejsco­wości, budowle wodne, urządzenia, dopływy i inne 224,2 Granica z Biało­rusią — 224,0 P Początek Niemirowa tablica szlaku 0,0 223,0 P, L Niemirów Gnojno, prom 1,0 221,5 L Gnojno 2,0 217,5 P Sutno 6,5 217,0 L Borsuki 7,0 214,8 P Wajków 9,2 213,8 L Serpelice 10,2 211,7 L Klepaczew 12,3 208,5 L Kolonia Zabuże 15,5 207,0 P Mielnik prom Mielnik-Zabuże 17,0 201,5 P Osłowo 22,5 200,0 L Mierzwice Stare 24,0 199,1 P Kolonia Osłowo, ujście rz. Mętna 24,9 197,0 L Kolonia Mierzwice Stare 27,0 196,5 P Ujście rz. Mszczona 27,5 196,2 L Kolonia Fronołów, most kolejowy 27,8 195,2 P Olendry 28,8 193,7 P Kolonia Anusin 30,3 193, 4 L Bużka 30,6 192,0 P Turna Duża 32,0 191,3 P Ujście rz. Turna 32,7 191,1 P Turna Mała — Kózki, most drogowy 32,9 191,1 L Kózki 32,9 189,4 L Binduga 34,6 189,0 L Klimczyce 35,0 188,5 P Wolka Nadbużna 35,5 186,3 L Kolonia Klimczyce 37,7 185,1 L Kolonia Mężenin 38,9 184,8 P Ogrodniki 39,2 184,0 L Mężenin 40,0 179,8 P Zajączniki 44,2 179,0 L Drażniew 45,0 174,3 L Kolonia Wyczółków 49,7 173,6 L Ruska Strona 50,4 173,0 P Drohiczyn 51,0 171,8 L Bużyska 52,2 168,7 P Wólka Zamkowa 55,3 168,6 L Starczewice 55,4 166,4 L Mogielnica 57,6 165,9 L Ujście rz. Myśl 58.1 163,4 P Tonkiele 60,6 163,0 L Frankopol, most drogowy 61,0 161,6 P Kolonia Chrołowice Stare 62,4 161,5 L Wasilew Szlachecki 62,5 161,3 P Chrołowice 62,7 Ü 39

42 40 159,1 L Wirów 64,9 159,0 P Chutkowice 65,0 157,7 P Wierz­chuca Nadbużna 66,3 154,3 L Mołożew 69,7 152,0 L Gródek 72,0 151,4 P Bużyska Stare 72,6 148,5 P Śledzianów 75,5 147,0 P Arbasy 77,0 146,0 P Osnówka 78,0 144,5 L Kolonia Osnówka 79,5 144,2 L Kolonia Krzemień 79,8 144,0 P Granne 80,0 142,5 L Krzemień 81,5 141,1 P Kruży 82,9 141,0 L Wieska 83,0 140,5 P Głęboczek 83,5 139,6 L Kolonia Wieska 84,4 139,4 P Leśniki 84,6 137,8 P Głody 86,2 137,0 P Kolonia Wojtkowice-Glinna 87,0 134,8 P Wojtkowice-Glinna prom 89,2 134,5 L Kamieńczyk 89,5 133,5 L Matejki 90,5 132,3 P Ujście rz. Nurzec 91,7 132,0 P Ślepowrony Nadgórne 92,0 131,5 L Biało­brzegi, ujście rz. Cetynia 92,5 130,8 L Młynarz 93,2 130,5 L Kółko 93,5 130,3 P Obryte 93,7 129,8 P Ołowka 94,2 129,0 L Kiełpiniec 95,0 128,0 P Myślibory 96,0 127,5 P Murawskie Nadbużne 96,5 126,8 P Kosaki Stare 97,2 124,0 P Kamianka Nadbużna 100,0 123,2 L Dabrówka 100,8 123,2 P Nur 100,8 120,8 — Nur most drogowy 103,2 119,8 L Dąbrówka Przewóz Nurski 104,2 119,5 P Łęg Nurski 104,5 119,0 L Kamieńskie 105,0 118,0 P Ołtarze-Gołacze 106,0 114,9 L Grodziskie 109,1 114,8 P Zuzela 109,2 113,6 P Zakrzewo Słomy 110,4 113,1 L Wólka Nadbużna 110,9 111,5 P Zgleczewo Szlacheckie Stare 112,5 110,7 L Wólka Groble 113,3 110,7 P Zgleczewo Panieńskie 113,3 109,4 L Rybaki-Olechny 114,6 108,9 L Rytele-Olechny 115,1 108,0 P Gąsiorowo 116,0 106,5 P Podgórze-Gazdy 117,5 105,7 L Rytele Wszołki 118,3 104,5 L Rytele Suche 119,5 104,5 P Rostki Piotrowice 119,5

43 Kilometraż szlaku 103,2 L Rytele Świeckie 120,8 103,1 P Rostki Wielkie 120,9 101,7 P Zawisty Nadbużne 122,3 101,3 L Ujście rz. Kosówka 122,7 101,0 P Zawisty Dzikie Stare 123,0 99,2 L Boreczek 124,8 98,1 P Małkinia-Borowe most i znisz­czony most 125,9 97,2 L Borowe 126,8 96,1 — Małkinia most kolejowy 127,9 95,5 P Klukow-Morgi 128,5 94,0 L Kiełczew 130,0 93,5 P Glina 130,5 90,8 L Kiełczew Kol. 133,2 89,5 P Brok Podducze 134,5 88,8 L Morzyczyn-Podkule 135,2 87,2 P Ujście rz. Brok 136,8 86,4 L Morzyczyn 137,6 86,4 P Brok-Zabrocze 137,6 86,4 P Brok-Stare miasto 137,6 84,6 P Ujście rz. Turka 139,4 82,0 — Brok most drogowy 142,0 81,2 L Płatkownica 142,8 81,1 P Brok-Brzostowa 142,9 79,8 — W korycie wrak parowca z 1946 r. 144,2 76,5 L Wilczogęby 147,6 76,1 P Bojany Stare 147,9 74,5 L Zalesie-Suc 149,5 73,0 P Udrzyn 151,0 71,8 L Razny 152,2 70,0 L Zarzetka 154,0 66,9 P Tuchlin 157,1 64,6 P Budy Nowe 159,4 63,5 P Budy Stare 160,5 60,5 L Brzuza 163,5 57,7 L Wywłoka Stara 166,3 54,2 L Szumin 169,8 54,2 P Budy-Baraki 169,8 46,0 P Brańszczyk 178,0 44,0 P Bieliny 180,0 43,3 L Rafa 180,7 42,5 L Ujście rz. Liwiec 181,5 41,6 P Nakuł 182,4 41,5 L Kamieńczyk 182,5 39,0 P Turzyn 146,0 39,0 L Suwiec Stary 146,0 37,2 L Kółko 186,8 36,0 L Skuszew 188,0 35,2 — Wyszków nowy most drogowy 188,8 35,0 P Wyszków-Zakręzie 189,0 34,5 L Latoszek 189,5 34,5 — Wyszków most drogowy, wodowskaz 189,5 34,0 P Wyszków 190,0 33,3 L Rybienko Leśne 190,7 33,2 P Rybienko 190,8 32,0 L Droszewo 192,0 31,0 P Rybno Stare 193,0 41

44 30,0 L Deskurów 194,0 29,5 P Tulewo 194,5 28,0 L Grądy 196,0 27,0 L Ślubów 197,0 26,5 P Gulczewo Stare 197,5 24,5 L Młynarze 199,5 23,0 L Słopsk 201,0 22,2 L Ujście rz. Fiszer 201,8 22,0 P Somianka 202,0 20,0 L Dręszew 204,0 19,8 P Kępa Barcicka 204,2 18,5 P Jasieniec Dolny 205,5 17,8 L Sekun­dówka 206,2 17,0 P Barcice Stare 207,0 16,0 L Ślężany 208,0 15,8 P Jackowo Dolne 208,2 14,5 P Janki 209,5 13,5 P Janki d. folwark 210,5 13,0 L Czarnów 211,0 12,0 P Popowo 212,0 11,5 P Popowo d. folwark 212,5 10,0 L Stasipole 214,0 9,0 L Kuligów próg na całej szero­kości 215,0 6,0 P Bindugi 218,0 5,0 L Popie­larze 219,0 5,0 P Kania Polska 219,0 4,0 P Kania Nowa 220,0 3,0 P Nowa Wieś 221,0 2,5 L Dąbrowa Arcie­chowska 221,5 1,5 P Cupel 222,5 0,0 Ujście Zalew Zegrzyński 224.0 Rzeka Bug w okolicach Krzyczewa, fot. G. Jaworski 42

45 Na wodach granicznych Rozdział 3

46 Spływ Bugiem granicznym należy zakończyć minimum pół godziny przed zachodem słońca, fot. arch. PTTK Włodawa Dla zdecy­do­wanej większości miesz­kańców Polski, nie mówiąc o obywa­telach innych państw Unii Europej­skiej, nasza wschodnia granica kojarzona jest z niedo­stęp­nością lub zgoła egzotyką cywili­za­cyjną. W środo­wisku aktywnych turystycznie kajakarzy znajomość tematu przed­stawia się nieco korzystniej m.in. dzięki omawianiu go na ogólno­pol­skich zlotach i naradach oraz poprzez wymianę doświadczeń. Jednak znajomość samej rzeki oraz uwarun­kowań uprawiania turystyki na granicznym odcinku Bugu pozostawia wiele do życzenia. Warto na wstępie zaznaczyć, że graniczny odcinek Bugu to nie tylko granica Polski z powstałymi w 1992 r. Ukrainą i Biało­rusią, ale od 1 V 2004 r. wschodnia granica Unii Europej­skiej. Ważnym elementem określa­jącym swobodny dostęp do uprawiania turystyki kajakowej na rzece Bug przez obcokra­jowców było wejście naszego kraju 21 XII 2007 r. do strefy Schengen. Organi­zacja spływów na granicznym, środkowym biegu Bugu wymaga znajo­mości i przestrze­gania przepisów związanych z ochroną granicy państwa. Przepisy te powinni znać zarówno organi­za­torzy, jak i uczestnicy spływu, gdyż udział w takiej imprezie odbiega znacznie, z powodu ograniczeń, od spływania rzekami w głębi kraju czy na wodach granicznych z innymi sąsiadami jak: Niemcy, Czechy, Słowacja, Litwa. Zmiana tego stanu rzeczy może nastąpić w przyszłości, pod warunkiem wstąpienia Ukrainy i Białorusi do Unii Europej­skiej oraz objęcia tych państw układem z Schengen. Umowy, rozpo­rzą­dzenia, definicje Podsta­wowymi dokumentami zawie­ra­jącymi regulacje prawne obszarów granicznych są umowy między grani­czącymi ze sobą państwami. Dotyczą one przebiegu, oznako­wania i utrzy­mania granicy, a także działalność między­pań­stwowych Komisji Granicznych, pełno­moc­ników granicznych, sposobu użytko­wania wód granicznych i wszystkich urządzeń przeci­na­jących linię granicy (linie kolejowe, drogi, zapory, jazy itp.), działal­ności gospo­darczej i ochrony środo- 44

47 Na wodach granicznych wiska. Ponieważ Polska poprzez Bug graniczy z dwoma państwami, wymie­nione wyżej sprawy powinny regulować oddzielne umowy. Umowę między RP a Ukrainą sporzą­dzono w Kijowie 12 I 1993 r., jej treść opubli­kowana została w Dz.U.94.63.267. Bardziej skompli­kowana jest sprawa umowy granicznej z Biało­rusią. Do dzisiaj Polska takiej umowy z Biało­rusią nie podpisała. W tej sytuacji obie strony honorują i stosują w praktyce posta­no­wienia umowy między PRL a ZSRR zawartej w Moskwie 15 II 1961 r. (Dz.U.61.47.253). Dla kajakarzy znajdu­jących się na wodach granicznych istotne jest określenie linii granicznej. Umowy stanowią, iż na granicznych wodach płynących linia granicy przebiega ich środkiem albo środkiem głównego nurtu odnogi. Główną odnogą jest ta, która przy średnim stanie wody wskazuje większy przepływ. W przypadkach wystę­po­wania zatok stosuje się tzw. linię wyrównaną, jednakowo oddaloną od odpowiednio wyrów­nanych linii brzegów. Wyspy na rzekach granicznych należą do terytorium jednej lub drugiej strony w zależ­ności od ich położenia w stosunku do linii granicy (głównego nurtu rzeki) i są ujęte w dokumen­tacji granicznej. Nie jest to więc wiedza dostępna turyście, dlatego w praktyce opływamy wyspy, trzymając się odnogi głównego nurtu jako linii granicznej, natomiast w przypadku wątpli­wości płyniemy lewą odnogą rzeki. W przypadku rzek nieże­glownych (a takim jest Bug na odcinku granicznym) obiekty pływające nie mogą przekraczać linii granicy. Ważną infor­macją, wynikającą z umów między­pań­stwowych, jest zagad­nienie przybi­jania (dopły­wania) do brzegu sąsied­niego państwa. W świetle zawartych umów taka sytuacja jest dopusz­czalna wyłącznie w przypadku wyższej koniecz­ności (sytuacje zagro­żenia życia i zdrowia). Trzeba o tym pamiętać, szcze­gólnie że władze graniczne powinny w myśl przepisów okazać poszko­do­wanym pomoc. Niedo­pusz­czalne jest natomiast naduży­wanie tej możli­wości. Wówczas przybicie do zagra­nicznego brzegu może zostać potrak­towane jako niele­galne (umyślne lub nieumyślne) przekro­czenie granicy państwowej, a ono podlega już sankcjom karnym. Dla właściwego plano­wania etapów spływu konieczna jest znajomość przepisu mówiącego o tym, iż obiekty pływające nie mogą pływać na wodach granicznych w porze nocnej, zaczy­na­jącej się pół godziny przed zachodem słońca, a kończącej się pół godziny po jego wschodzie. Organi­za­torzy spływu, planując jego etapy na granicznym Bugu, nie mogą więc dopuścić do sytuacji, w której uczestnicy dopłyną na metę etapu później niż pół godziny przed zachodem słońca. Podsta­wowym aktem prawnym regulu­jącym sprawy ochrony granicy państwa jest ustawa z 12 X 1990 r. o ochronie granicy państwowej (Dz.U. Nr 78, poz. 461 z później­szymi zmianami: z 1997 r. Nr 6, poz. 31 i Nr 43, poz. 271, z 2000 r. Nr 12, poz. 136 i Nr 120, poz. 1268 oraz z 2001 r. Nr 45, poz. 498 tekst jednolity Dz. U. z 2005 r. Nr 226, poz. 1944). Bardzo ważnym uzupeł­nieniem przepisów, wynika­jących bezpo­średnio z umów między­pań­stwowych i ustaw, są rozpo­rzą­dzenia wydane przez odpowiednie polskie organy. Są to: 45

48 46 Rozpo­rzą­dzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Admini­stracji z 21 II 2008 r. w sprawie warunków uprawiania turystyki, sportu, polowań i połowu ryb w strefie nadgra­nicznej (Dz. U. z 2008 r. Nr 80, poz.481), Rozpo­rzą­dzenie Nr 204 Wojewody Lubel­skiego z 8 XI 2002 r. w sprawie przepisów porząd­kowych obowią­zu­jących w pasie drogi granicznej i w strefie nadgra­nicznej na terenie województwa lubel­skiego (Dz.Urz.Woj.Lub.02.143.3134). Rozpo­rzą­dzenie Nr 1 Wojewody Lubel­skiego z 27 VI 2013 r. w sprawie wprowa­dzenia zakazu przeby­wania na niektórych odcinkach pasa drogi granicznej (Dz. Urz. Woj. Lub. 2013. 3270). Przywołane wyżej przepisy, zawarte w umowach i ustawach, są obliga­to­ryjne i nie podlegają żadnym wyjątkom czy też uzgod­nieniom. Do tego typu nakazów i zakazów, trakto­wanych jako karalne wykro­czenia, należą również przepisy wprowa­dzające ograni­czenia w pasie drogi granicznej i w strefie nadgra­nicznej (tym bardziej na obszarze wód granicznych). Przepisy te zabra­niają: umiesz­czania napisów i rysunków na znakach i urządze­niach granicznych lub samowolnego ustawiania, niszczenia, uszka­dzania, usuwania, zmiany położenia lub czynienia ich niewi­docznymi; fotogra­fo­wania obiektów, znaków i urządzeń granicznych oraz terenów poza linią granicy państwowej; bezpo­śred­niego komuni­ko­wania się przez granicę państwową oraz przerzu­cania lub przej­mo­wania przez linię graniczną jakich­kolwiek przed­miotów; ustawiania przeszkód, kopania dołów lub rowów w pasie drogi granicznej. Do katalogu zakazów zaliczyć należy również te, które powinny być indywi­du­alnie i szcze­gółowo uzgod­nione przez organi­za­torów spływu granicznym Bugiem z Nadbu­żańskim Oddziałem SG. Miano­wicie: zakaz przeby­wania w niektórych odcinkach pasa drogi granicznej, związanych przede wszystkim z istniejącą infra­strukturą i ochroną przejść granicznych; kąpiel w rzece granicznej Bug podczas etapu i w miejscach biwakowych; organi­zacja (co do miejsca i czasu) ognisk turystycznych uczest­ników imprezy; lokali­zacja miejsc biwakowych oraz przeka­zy­wanie Straży Granicznej infor­macji o osobach, pojazdach itp. przeby­wa­jących w porze nocnej w obozo­wisku; przeka­zy­wanie infor­macji dotyczących liczby kajaków i osób przeby­wa­jących na wodach granicznych podczas spływania. Określony Rozpo­rzą­dzeniem Wojewody Lubel­skiego z dnia 27 czerwca 2013 r. zakaz przeby­wania na niektórych odcinkach pasa drogi granicznej obejmuje: Gminy: Lubycza Królewska, Ulhówek, Dołho­byczów; od znaku nr 638 do znaku 820 granica lądowa do styku z granicą na Bugu (Gołębie) oraz do znaku 821 na granicy rzecznej. Placówki SG: Chłopiatyn, Dołho­byczów, Kryłów od znaku nr 820.

49 Na wodach granicznych Gmina Hrubieszów od znaku nr 862 do znaku 865 (Ślipcze — Placówka SG w Kryłowie) i od znaku nr 880 do znaku 882 (Husynne Placówka SG w Hrubie­szowie). Gmina Horodło od znaku nr 900 do znaku 902 (Zosin Placówka SG w Horodle). Gmina Dorohusk od znaku nr 972 do znaku 974 (Husynne Placówka SG w Dorohusku), od znaku nr 987 do znaku 990 (Okopy Placówka SG w Dorohusku), od znaku nr 1003 do znaku 1005 (Świerże Placówka SG w Dorohusku) oraz od znaku nr 1009 do 1010 (Mielnik Placówka SG w Dorohusku). Gmina Sława­tycze od znaku nr 1185 do znaku 1187 (Sława­tycze Mościska; Placówka SG w Sława­ty­czach). Gmina Terespol od znaku nr 1259 do znaku 1269 (Terespol — Kozłowice; Placówka SG w Terespolu) oraz od znaku nr 1276 do znaku 1277 (Kukuryki Placówka SG w Terespolu). Praktyczne znaczenie ograniczeń dla kajakarzy na wyszcze­gól­nionych odcinkach sprowadza się przede wszystkim do braku możli­wości rozpo­czy­nania i kończenia spływu, urządzania obozowisk i postojów. Nie dotyczy to oczywiście sytuacji Logo Nadbu­żań­skiego nadzwy­czajnych, np. koniecz­ności Oddziału Straży Granicznej przenosek z powodu zatorów i innych przeszkód, wywrotek, uszko­dzenia sprzętu, zagro­żenia życia i zdrowia w takich przypadkach kontak­tujemy się z właściwą Placówką Straży Granicznej. Rozpo­rzą­dzenie MSWiA w sprawie warunków uprawiania turystyki nakłada na organi­za­torów (lub osoby fizyczne) obowiązek powia­da­miania właściwego miejscowo komen­danta placówki Straży Granicznej o plano­wanych czynno­ściach lub imprezach nie później niż 2 godziny przed ich rozpo­częciem. O ile przepis ten jest praktyczny i wygodny dla organi­za­torów i osób planu­jących w porze dziennej (wg wyżej podanej definicji) imprezę sportową, wędko­wanie lub polowanie, o tyle w przypadku wielo­eta­powych spływów kajakowych jest niewy­godny i nieprak­tyczny zarówno dla kajakarzy, jak i Straży Granicznej. Przepisy dotyczące sposobu, a przede wszystkim czasu powia­da­miania Straży Granicznej o spływach, nie bez powodów są konte­stowane i mogą w najbliższym czasie ulec zmianie. Dobre, odpowie­dzialne przygo­to­wanie wielo­dniowego spływu kajakowego wymaga znacznie bardziej wyprze­dza­jącego w czasie uzgad­niania niezbędnych spraw formalnych i organi­za­cyjnych. Przede wszystkim trzeba o spływie powia­domić komendę Nadbu­żań­skiego Oddziału SG w Chełmie, która przekaże infor­macje właściwej placówce SG, z której funkcjo­na­riu­szami spotkamy się już 47

50 na trasie. Należy również uwzględnić fakt, iż polska Straż Graniczna powia­damia swoich odpowied­ników na Ukrainie (Lwowski Oddział Państwowej Służby Granicznej: od znaku nr 638 do 950 oraz Łucki OPSG: od znaku nr 950 do 1084) i Białorusi (86 Grupa Graniczna Państwowej Służby Granicznej w Brześciu od znaku nr 1123 do 1346) nie tylko o samej imprezie, ale też o niektórych jej aspektach. Z tego powodu w swoich postę­po­wa­niach przygo­to­waw­czych organi­za­torzy spływów powinni być odpowie­dzialnym i przewi­dy­walnym partnerem. Podane wyżej uwarun­ko­wania organi­zacji spływów Funkcjo­na­riusze SG to widok codzienny na Bugu granicznym, fot. arch. UKS KIKO Zamość kajakowych na granicznych wodach rzeki Bug wymagają też od organi­za­torów zapozna­wania się z aktualnie obowią­zu­jącymi przepisami w tym zakresie. Ułatwia to strona inter­netowa Straży Granicznej www.strazgraniczna.pl. Konieczna dla turysty jest znajomość zakresu uprawnień funkcjo­na­riuszy SG, których m.in. upraw­nienia policyjne nie ograni­czają się tylko do samej granicy, ale rozciągają się w całej strefie nadgra­nicznej i dlatego nie powinien zaska­kiwać nas widok patrolu drogowego SG. Wśród lewobrzeżnych kajakarzy na granicznym Bugu dość popularne jest żarto­bliwe powie­dzenie, że Straż Graniczna jest dla nich jak ojciec i matka — gdy zasłużymy, to skarci, ale gdy jesteśmy w potrzebie, to udzieli nam niezbędnej pomocy. Nadbu­żański Oddział Straży Granicznej Ochrona granicy jako jednej z podsta­wowych funkcji państwa uregu­lowana jest ustawą z 12 X 1990 r. o Straży Granicznej (Dz. U. 1990 r. Nr 78, poz. 462 z później­szymi zmianami). Do reali­zacji zadań określonych ustawą powołano jednolitą, umundu­rowaną i uzbrojoną formację Straż Graniczną. Na mocy ustawowej delegacji Zarzą­dzeniem nr 6/91 z 14 II 1991 r. Komendant powołał 11 komend oddziałów Straży Granicznej, w tym Nadbu­żański Oddział Straży Granicznej im. 27 Wołyń­skiej Dywizji Armii Krajowej w Chełmie. NOSG ochrania zewnętrzną granicę Unii Europej­skiej o długości 467,570 km, z czego: granicę rzeczną na Bugu z Biało­rusią o długości 171,310 km, granicę rzeczną na Bugu z Ukrainą o długości 227,770 km oraz granicę lądową z Ukrainą o długości 68,490 km. Teren odpowie­dzial­ności NOSG rozciąga się na północy do Placówki SG w Mielniku podle­ga­jącej Podla­skiemu Oddziałowi SG, a na południu do Placówki SG w Horyńcu podle­ga­jącej Biesz­czadz­kiemu Oddziałowi SG. Komendzie NOSG podlega 18 Placówek SG. Należy wspomnieć, że powstanie w Chełmie formacji powołanej 48

51 Na wodach granicznych do ochrony granicy sięga 1945 r., kiedy utworzone zostały Wojska Ochrony Pogra­nicza (WOP). Przed ostatecznym zastą­pieniem i rozwią­zaniem formacji wojskowej, jakim był WOP, w Chełmie stacjo­nowały: Nadbu­żańska Brygada Wojsk Ochrony Pogra­nicza (31 V 1976 30 X 1989) i Nadbu­żański Batalion Biesz­czadzkiej Brygady Wojsk Ochrony Pogra­nicza (31 X 1989 15 V 1991). Patrol Straży Granicznej na Bugu, fot. J. Tworek Komenda Nadbu­żań­skiego Oddziału Straży Granicznej im. 27 Wołyń­skiej Dywizji Armii Krajowej w Chełmie ” 22–100 Chełm, ul. Truba­kowska 2 tel. centrala: 82 568 50 00, Sekre­tariat Komen­danta Oddziału: tel. 82 568 50 02, fax: 82 568 57 00 ď www.​nadbuzanski@​strazgraniczna.​pl? e‑mail: nadbuzanski@​strazgraniczna.​pl Placówka Straży Granicznej w Hrebennem ” 22–681 Hrebenne, ul. 3 Maja tel.: 84 667 45 00? e‑mail: hrebenne@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 16,70 km i jest to wyłącznie granica lądowa z Ukrainą. Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Horyńcu (Biesz­czadzki Oddział SG w Przemyślu), a od północy z rejonem Placówki w Łaszczowie. Na odcinku tej granicy znajdują się dwa przejścia graniczne: drogowe i kolejowe w Hrebennem. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Tomaszów Lubelski (m), Tomaszów Lubelski, Bełżec, Lubycza Królewska, Jarczów Placówka Straży Granicznej w Łaszczowie ” 22–650 Łaszczów, ul. Lwowska 29 tel.: 84 661 22 00? e‑mail: laszczow@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 16,04 km i jest to wyłącznie granica lądowa z Ukrainą. Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Hrebennem, a od północy z rejonem Placówki w Chłopia­tynie. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Jarczów, Łaszczów, Ulhówek, Lubycza Królewska Placówka Straży Granicznej w Chłopia­tynie ” 22–540 Dołho­byczów, Chłopiatyn 41A tel.: 84 666 05 00? e‑mail: chlopiatyn@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 19,962 km i jest to wyłącznie granica lądowa z Ukrainą. Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Łaszczowie, a od północy z rejonem Placówki w Dołho­by­czowie. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Dołho­byczów, Telatyn, Ulhówek, Łaszczów 49

52 Placówka Straży Granicznej w Dołho­by­czowie ” 22–540 Dołho­byczów, ul. Party­zantów 15 tel.: 84 653 14 00, fax: 84 653 14 05, tel. IP: 6638500? e‑mail: dolhobyczow@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 15,79 km i jest to wyłącznie granica lądowa z Ukrainą (od słupa nr 766 do słupa nr 820 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Chłopia­tynie, a od północy z rejonem Placówki w Kryłowie. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Dołho­byczów, Mircze, Telatyn Placówka Straży Granicznej w Kryłowie ” 22–530 Mircze, ul. Hrubie­szowska 7 tel.: 84 651 83 00, fax: 84 651 83 05, tel. IP: 6638300? e‑mail: krylow@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 27,82 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (od słupa nr 820 do słupa nr 853 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Dołho­by­czowie, a na północy z rejonem Placówki w Hrubie­szowie. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Dołho­byczów, Hrubieszów, Werbkowice, Mircze. Placówka Straży Granicznej w Hrubie­szowie ” 22–500 Hrubieszów, ul. Wyzwo­lenia 56 tel.: 84 6697 56 00, fax: 84 697 56 05, tel. IP: 6630300? e‑mail: hrubieszow@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 26,65 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (od słupa nr 853 do słupa nr 882 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Kryłowie, a od północy z rejonem Placówki w Horodle. Na odcinku tej granicy znajdują się dwa przejścia graniczne: drogowe w Zosinie i kolejowe w Hrubie­szowie. Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Werbkowice, Trzesz­czany, Hrubieszów, Hrubieszów (m). Placówka Straży Granicznej w Horodle ” 22–523 Horodło, ul. Piłsud­skiego 112 tel.: 84 651 75 00, fax: 84 651 75 05, tel. IP: 6637500? e‑mail: horodlo@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 38,566 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (od słupa nr 882 do słupa nr 931 włącznie) Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Hrubie­szowie, a na północy z rejonem Placówki w Skryhi­czynie. Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Uchanie, Hrubieszów, Horodło. Placówka Straży Granicznej w Skryhi­czynie ” 22–145 Dubienka, Skryhiczyn 69 tel.: 82 566 74 00, fax: 82 566 74 05, tel. IP: 6637400? e‑mail: skryhiczyn@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 29,89 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (od słupa nr 931 do słupa nr 966 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Horodle, a od północy z rejonem Placówki Dorohusku. Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Dubienka, Białopole, Żmudź, Horodło. Placówka Straży Granicznej w Dorohusku ” 22–175 Dorohusk tel.: 82 566 62 00, fax: 82 566 62 05, tel. IP: 6621200? e‑mail: dorohusk@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 36,23 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (od słupa nr 966 do słupa nr 1010 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Skryhi­czynie, a od północy z rejonem placówki w Woli Uhruskiej. 50

53 Na wodach granicznych Na odcinku tej granicy znajdują się dwa przejścia graniczne: drogowe i kolejowe w Dorohusku Gminy w strefie nadgra­nicznej: Dorohusk, Kamień, Chełm (m), Chełm. Placówka Straży Granicznej w Woli Uhruskiej ” 22–230 Wola Uhruska, ul. Turystyczna 10 tel.: 82 591 72 00, fax: 82 591 72 05, tel. IP: 6637200? e‑mail: wolauhruska@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 32,11 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (od słupa nr 1010 do słupa nr 1041 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Dorohusku, a na północy z rejonem Placówki w Zbereżu. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Wola Uhruska, Ruda Huta, Sawin, Dorohusk. Placówka Straży Granicznej w Zbereżu ” 22–320 Wola Uhruska, Zbereże 30 tel.: 82 591 75 00, fax: 82 591 75 05, tel. IP: 6636500? e‑mail: zbereze@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 36,69 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Ukrainą (do zbiegu granic: polskiej, ukraiń­skiej i biało­ru­skiej od słupa nr 1041 do słupa 1083 włącznie i nr 1123 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Woli Uhruskiej, a od północy z rejonem Placówki we Włodawie. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Hańsk, Włodawa, Wola Uhruska. Placówka Straży Granicznej we Włodawie ” 22–200 Włodawa, ul. Wojska Polskiego 18 tel.: 82 572 74 00, fax: 82 572 74 05, tel. IP: 6636400? e‑mail: wlodawa@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 16,95 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Biało­rusią (od zbiegu granic: polskiej, ukraiń­skiej i biało­ru­skiej od słupa nr 1123 do słupa 1147 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Zbereżu, a od północy z rejonem Placówki w Dołho­brodach. Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Włodawa (m), Włodawa, Wyryki. Placówka Straży Granicznej w Dołho­brodach ” 22–220 Hanna, Dołho­brody 58a tel.: 83 379 94 00, fax: 83 379 94 05, tel. IP: 6636300? e‑mail: dolhobrody@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 22,05 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Biało­rusią (od słupa nr 1147 do słupa nr 1176 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki we Włodawie, a od północy z rejonem Placówki w Sława­ty­czach. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Sosnówka, Hanna, Włodawa. Placówka Straży Granicznej w Sława­ty­czach ” 21–515 Sława­tycze tel.: 83 376 82 00, fax: 83 376 82 05, tel. IP: 6636200? e‑mail: slawatycze@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 27,79 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Biało­rusią (od słupa nr 1176 do słupa nr 1211 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Dołho­brodach, a od północy z rejonem Placówki w Kodniu. Na odcinku tej granicy znajduje się drogowe przejście graniczne w Sława­ty­czach. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Sława­tycze, Tuczna, Sosnówka, Kodeń, Hanna. Placówka Straży Granicznej w Kodniu ” 21–509 Kodeń, ul. 1 Maja 18 tel.: 83 376 95 00, fax: 83 376 95 05, tel. IP: 6631500? e‑mail: koden@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 33,10 km i jest to wyłącznie granica na 51

54 rzece Bug z Biało­rusią (od słupa nr 1211 do słupa nr 1254 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Sława­ty­czach, a od północy z rejonem Placówki w Terespolu. Gminy w strefie nadgra­nicznej: Kodeń, Piszczac, Terespol. Placówka Straży Granicznej w Terespolu ” 21–550 Terespol, ul. Wojska Polskiego 164 tel.: 83 377 23 00, fax: 83 377 23 05, tel. IP: 6687300? e‑mail: terespol@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 16,36 km i jest to wyłącznie granica rzeczna z Biało­rusią (od słupa nr 1254 do słupa nr 1278 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Kodniu, a od północy z rejonem Placówki w Bohukałach. Na odcinku tej granicy znajdują się cztery przejścia graniczne: drogowe w Terespolu, kolejowe w Terespolu, drogowe połączone drogą celną o długości 5,2 km z nowoczesnym termi­nalem w Korosz­czynie. Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Terespol, Zalesie, Biała Podlaska. Placówka Straży Granicznej w Bohukałach ” 21–550 Terespol, Bohukały 33 tel.: 83 375 81 20, fax: 83 375 81 25, tel. IP: 6631320? e‑mail: bohukaly@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 28,86 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Biało­rusią (od słupa nr 1278 do słupa nr 1313 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Terespolu, a od północy z rejonem Placówki w Janowie Podlaskim. Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Rokitno, Leśna Podlaska, Terespol, Zalesie, Biała Podlaska. Placówka Straży Granicznej w Janowie Podlaskim ” 21–505 Janów Podlaski, ul. Brzeska 71 tel.: 83 341 62 00, fax: 83 341 62 05, tel. IP: 6631200? e‑mail: janowpodlaski@​strazgraniczna.​pl Placówka chroni granicę na odcinku 25,96 km i jest to wyłącznie granica na rzece Bug z Biało­rusią (od słupa nr 1313 do słupa nr 1346 włącznie). Placówka styka się na południu z rejonem Placówki w Bohukały, a od północy z rejonem Placówki w Mielniku (Podlaski Oddział SG w Białym­stoku). Gminy w strefi e nadgra­nicznej: Konstan­tynów, Janów Podlaski. Wędrując kajakiem wzdłuż naszej wschodniej granicy, powin­niśmy kierować się odpowie­dzial­nością i zdrowym rozsądkiem, pamię­tając, że: spływ należy zgłosić Straży Granicznej, bezpo­średnio przed wodowaniem wykonujemy telefon do Placówki SG, podając liczbę płynących osób i kajaków (w przypadku wpływania na Bug z dopływu, zatrzy­mujemy spływ przy ujściu i kontak­tujemy się z Placówką SG), po zakoń­czeniu etapu infor­mujemy telefo­nicznie Placówkę SG, w przypadku biwako­wania nad rzeką oprócz uzgodnień z właści­cielem terenu infor­mujemy o tym również Straż Graniczną (posiadamy listę uczest­ników oraz samochodów na miejscu biwako­wania). Słupy graniczne, od lewej polski, ukraiński, biało­ruski 52

55 Na wodach granicznych Infor­macje praktyczne dla organi­za­torów spływów Punkty etapowe Placówki SG (zgłaszanie spływów) Lp. Km Miejscowość Placówka Straży Granicznej NOSG 1. 400,0 Gołębie styk granicy lądowej i na rzece Dołho­byczów Kryłów 84 653 14 00 84 651 83 00 2. 398,5 Gołębie, gm. Dołho­byczów Kryłów 84 651 83 00 3. 388,7 Kryłów, gm. Mircze Kryłów 84 651 83 00 4. 378,6 Kosmów, gm. Hrubieszów Kryłów 84 651 83 00 5. 358,6 Czumów, gm. Hrubieszów Hrubieszów 84 697 56 00 6. 352,5 Gródek ujście Huczwy Hrubieszów 84 697 56 00 Gm. Hrubieszów 7. 346,9 Husynne, gm. Hrubieszów Hrubieszów 84 697 56 00 8. 324,9 Zosin-Komora, gm. Horodło Horodło 84 651 75 00 9. 321,5 Łuszków, gm. Horodło Horodło 84 651 75 00 10. 315,4 HORODŁO Horodło 84 651 75 00 11. 306,4 Matcze, gm. Horodło Horodło 84 651 75 00 12. 291,6 Staro­siele, gm. Dubienka Skryhiczyn 82 566 74 00 13. 288,5 DUBIENKA Skryhiczyn 82 566 74 00 14. 276,9 Uchańka, gm. Dubienka Skryhiczyn 82 566 74 00 15. 270,3 Husynne, gm. Dorohusk Dorohusk 82 566 62 00 16. 256,7 DOROHUSK Dorohusk 82 566 62 00 17. 250,6 Okopy, gm. Dorohusk Dorohusk 82 566 62 00 18. 240,5 Świerże, gm. Dorohusk Dorohusk 82 566 62 00 19. 237,5 Hniszów, gm. Ruda-Huta Wola Uhruska 82 591 72 00 20. 221,0 Siedliszcze ujście Uherki Wola Uhruska 82 591 72 00 gm. Wola Uhruska 21. 218,5 WOLA UHRUSKA Wola Uhruska 82 591 72 00 22. 213,0 Bytyń staro­rzecze, Wola Uhruska 82 591 72 00 gm. Wola Uhruska 23. 198,5 Zbereże, gm. Wola Uhruska Zbereże 82 591 75 00 24. 185,5 Wołczyny, gm. Włodawa Zbereże 82 591 75 00 25. 175,8 Sobibór (dwór), gm. Włodawa Zbereże 82 591 75 00 26. 172,2 Dubnik Trójstyk, gm. Włodawa Włodawa 82 572 74 00 27. 162,2 Włodawa wodowskaz Włodawa 82 572 74 00 M. WŁODAWA 28. 152,4 Różanka, gm. Włodawa Dołho­brody 83 379 94 00 29. 145,2 Pawluki, gm. Włodawa Dołho­brody 83 379 94 00 30. 130,1 Kuzawka, gm. Hanna Sława­tycze 83 376 82 00 31. 126,3 SŁAWATYCZE Sława­tycze 83 376 82 00 32. 114,3 Jabłeczna, gm. Sława­tycze Sława­tycze 83 376 82 00 33. 107,5 Szostaki, gm. Kodeń Sława­tycze 83 376 82 00 34. 104,5 Zalewsze, gm. Kodeń Sława­tycze 83 376 82 00 35. 103,0 Sugry, gm. Kodeń Kodeń 83 376 95 00 36. 96,0 KODEŃ zamek Kodeń 83 376 95 00 39. 93,1 KODEŃ ujście Kałamanki Kodeń 83 376 95 00 40. 85,5 Okczyn, gm. Kodeń KODEŃ 83 376 95 00 41. 84,0 Kostomłoty, gm. Kodeń KODEŃ 83 376 95 00 42. 75,0 Żuki, gm. Terespol KODEŃ 83 376 95 00 43. 72,5 Michalków, gm. Terespol KODEŃ TERESPOL 83 376 95 00 83 377 23 00 44. Terespol-odcinek wyłączony 16,360 km TERESPOL 83 377 23 00 45. 52,5 Kuzawka, gm. Terespol BOHUKAŁY 83 375 81 20 46. 49,0 Neple ujście Krzny, gm. Terespol BOHUKAŁY 83 375 81 20 47. 45,0 Krzyczew, Gm. Terespol BOHUKAŁY 83 375 81 20 53

56 48. 34,0 Pratulin, gm. Rokitno BOHUKAŁY 83 375 81 20 49. 16,0 Wygoda, gm. Janów Podlaski JANÓW PODLASKI 83 341 62 00 50. 9,0 Buczyce Stare, gm. Janów Podlaski JANÓW PODLASKI 83 341 62 00 51. 1,0 Bubel Stary, gm. Janów Podlaski JANÓW PODLASKI 83 341 62 00 52. 0.0 Gnojno Niemirów, gm. Konstan­tynów JANÓW PODLASKI 83 341 62 00 UWAGA! W trakcie przygo­to­wy­wania niniej­szego przewodnika do druku, Straż Graniczna rozpo­częła wprowa­dzanie nowej numeracji znaków (słupów) granicznych na odcinku granicy polsko-biało­ru­skiej, poczy­nając od trójstyku Polska Ukraina Białoruś. Dotych­czasowy numer 1123 (pierwszy znak na granicy z Biało­rusią) otrzymał numer 001. Posłu­gując się przewod­nikiem, trzeba mieć na uwadze, że podane w treści oraz mapach numery znaków trzeba będzie korygować o liczbę 1122. Odnowiony i przenu­me­rowany (z 1137) słup graniczny we Włodawie przy wodowskazie, fot. A. Jaroszyńska 54

57 Mapy szlaku Rozdział 4

58 56

59 Mapy szlaku 1. Gołębie Kryłów Kosmów 57

60 58 2. Kosmów Czumów Gródek

61 Mapy szlaku 3. Husynne Zosin Horodło 59

62 60 4. Matcze Skryhiczyn Staro­siele

63 Mapy szlaku 5. Dubienka Dorohusk Okopy 61

64 62 6. Świerże Hniszów Wola Uhruska

65 Mapy szlaku 7. Zbereże Wołczyny Sobibór 63

66 64 8. Orchówek Włodawa Różanka

67 Mapy szlaku 9. Kuzawka Sława­tycze Jabłeczna 65

68 66 10. Szostaki Kodeń Kostomłoty

69 Mapy szlaku 11. Michalków Terespol Kozłowice 67

70 68 12. Kuzawka Krzyczew Pratulin

71 Mapy szlaku 13. Zaczopki Woroblin Wygoda 69

72 70 14. Niemirów Gnojno Serpelice

73 Historia, zabytki, przyroda Rozdział 5

74 Podlaski Przełom Bugu, fot. M. Pomietło Tereny obecnego pogra­nicza polsko-ukraiń­skiego i polsko-biało­ru­skiego to wyjątkowe bogactwo wydarzeń i miejsc związanych z dziejami państwa polskiego, a także Ukrainy, Białorusi, Litwy, Rosji. Tutaj wiedzę o swoich dziejach mogą również czerpać w różnym zakresie Żydzi, Węgrzy, Wołosi, Tatarzy, Ormianie czy Niemcy. Z Bugiem związana jest historia Podola, Galicji, Wołynia, Ziemi Chełm­skiej, Podlasia, Mazowsza i innych dzielnic dawnej Rzeczy­po­spo­litej. Nadbu­żański tygiel narodów pozostawił trwałe ślady ludzi związanych z wyznaniem katolickim, prawo­sławnym, unickim, prote­stanckim, judaizmem, islamem. Te niezwykłe miejsca będziemy mieć w zasięgu ręki po wyjściu z kajaka, odwie­dzając stary, zapomniany cmentarz, podzi­wiając zabytki archi­tektury, leżące na uboczu ruiny, zabytkowe parki lub przydrożne figury czy pomniki. Historia to nie tylko wielkie wydarzenia, to życie konkretnych ludzi, często bardzo znanych i zasłu­żonych dla Polski. Szcze­gólną uwagę warto zwrócić na tereny pogra­nicza polsko-ukraiń­skiego, gdzie ciągle są widoczne w losach miejsco­wości i ludzi nieza­bliź­nione rany tragicznych, nacecho­wanych niespo­ty­kanym okrucień­stwem wydarzeń z czasów okupacji hitle­row­skiej, która przyniosła zagładę ludności żydow­skiej oraz wybuch okrutnego nacjo­na­lizmu ukraiń­skiego. Na każdym etapie wędrówki kajakiem granicznym Bugiem możemy poznać wiele intere­su­jących miejsc i miejsco­wości. 5.1. Walory histo­ryczne i geogra­ficzne Gołębie wieś w gm. Dołho­byczów, na styku granicy lądowej Polski z Ukrainą, wzmian­kowana w 1485 r. Geogra­ficznie leży w Kotlinie Hrubie­szow­skiej. Właści­cielem dóbr Hołubie był m.in. Franciszek Jeżewski, uczestnik powstania listo­pa­dowego. Po Jeżew­skich dobra przejęli Świeżawscy i byli ich ostatnimi właści­cielami, do II wojny światowej. We wsi zachował się zespół dworski z pozosta­łością zabyt- 72

75 Historia, zabytki, przyroda kowego parku. Stary dwór modrze­wiowy, liczący według tradycji ponad 300 lat, z powodu znisz­czenia został częściowo rozebrany i w 1902 r. do pozostałych zabudowań dobudowane zostało murowane skrzydło (w części parterowe, a w części piętrowe). Autorstwo murowanego dworu przypisuje Dwór w Gołębiach, fot. J. Tworek się znanemu archi­tektowi Włady­sławowi Marco­niemu. Podczas I wojny światowej dwór spłonął. Ocalała murowana część została odbudowana w okresie między­wo­jennym. Obecnie dwór ma prywatnego właści­ciela i widoczne są próby przywró­cenia jego świet­ności. Przed wojną większość miesz­kańców wsi stanowili Ukraińcy, a w okresie okupacji hitle­row­skiej była ona silnym ośrodkiem nacjo­na­listów. Pozostałym po wysie­dlonych miesz­kańcach śladem jest stary, pierwotnie unicki, a następnie prawo­sławny cmentarz. Prehoryłe wieś wzmian­kowana w 1473 r. Niegdyś przed­mieście Kryłowa i własność Andrzeja Tęczyń­skiego. W dobie I Rzecz­po­spo­litej w granicach województwo bełskiego. Przed II wojną światową w połowie zamieszkana przez ludność polską, a w połowie przez ukraińską. W latach 1943–44 teren krwawych starć polsko-ukraiń­skich. Dzisiejsza rozpro­szona zabudowa to efekt wojennych zniszczeń. Kryłów od 1523 r. miasto-enklawa ziemi chełm­skiej województwa ruskiego, wyspa z zamkiem w województwie wołyńskim, przed­mieście Prehoryłe w woj. bełskim. Pozosta­łości zamku Tęczyń­skich i Ostro­rogów na wyspie połączonej w 1987 r. z lądem od południa groblą, a od północy mostem. Pierwszy drewniany zamek zaczął wznosić Mikołaj Tęczyński. W 1498 r. zastą­piony murowaną twierdzą. Po Ostro­rogach jej właści­cielem został osławiony Hieronim Radzie­jowski, skazany za konszachty z Kozakami na infamię, jeden z inicja­torów wyprawy Szwedów na Polskę. Miasto i zamek zostały znisz­czone w 1655 r. przez Kozaków, a następnie w 1656 r. przez Szwedów. Po kolejnym znisz­czeniu w 1717 r. zamek nie został odbudowany. Kryłowska twierdza jest przykładem kresowej budowli obronnej na rzucie trójkąta. Do dzisiaj zachowały się potężne mury bastei (widocznej z Bugu), obszerne podziemia i pozosta­łości murów oporowych. W miejsco­wości z ciekaw­szych zabytków znajdują się jeszcze: neogo­tycki kościół katolicki z XIX w., cmentarz katolicki z kaplicą i mogiłami z XIX w. oraz mogiłami ofiar walk z UPA, ślady dawnego klasztoru refor­matów z figurą św. Jana Nepomucena z XVIII w., pozosta­łości zespołu 73

76 Brama pałacowa w Kryłowie, fot. D. Dadun pałacowego Horody­skich z resztkami parku i neogo­tycką bramą, cmentarz unicki z XVIII-XIX w. znajdujący się przy drodze do Preho­ryłego. Kryłów prawa miejskie utracił w roku 1868. W pobliżu kościoła można zobaczyć pomnik zamor­do­wanego w marcu 1945 r. przez UPA legen­darnego por. Stani­sława Basaja Rysia, nieustra­szonego obrońcy polskiej ludności przed terrorem ukraińskim i niemieckim, żołnierza kampanii wrześniowej, dowódcy oddziału BCh, dowódcy oddziałów opera­cyjnych MO. Pomnik upamiętnia męczeńską śmierć Rysia, 18 młodych milicjantów i 25 cywilnych ofiar. W pobli­skiej wsi Kryłów-Kolonia, przy źródełku mającym opinię cudownego, znajduje się figura św. Mikołaja i osobliwa kamienna rzeźba siedzącego wilka. Kosmów — wieś wymie­niana w kronikach ruskich już w 1376 r. W 1944 r. miejsce krwawych starć polsko-ukraiń­skich. 7 km na zachód, w niewielkiej wsi Masłomęcz, odkryto ślady osady i cmenta­rzyska Gotów z II-IV w. Nad Bugiem znajduje się stary, pierwotnie unicki, później prawo­sławny cmentarz. Po dawnym majątku pozostał jedynie kamienno-ceglany budynek i resztki parku. Ślipcze wieś wymie­niona w kronikach ruskich pod nazwą Sliepcze w 1376 r. Na skraju wsi można podziwiać piękny przełom Bugu i jego kilku­na­sto­me­trowej wysokości brzegi rozcią­gające się na długości 2 km. We wsi na uwagę zasługują pozosta­łości dawnego folwarku i pierwotnie unickiej cerkwi. Pałac w Czumowie, fot. J. Tworek Czumów wymie­niony jako folwark szlachecki w 1400 r. Z rzeki jest doskonale widoczny eklek­tyczny pałacyk z 2. poł. XIX w., z powie­wającą na szczycie wieżyczki biało-czerwoną flagą, powra­cający do świet­ności po wielo­krotnej dewastacji. Park, otaczający pierwotnie rezydencję, został zlikwi­dowany po zainsta­lo­waniu w pała- 74

77 Historia, zabytki, przyroda cu placówki Grenz­scutzu na granicy niemiecko-radzieckiej w 1939 r. Od strony Bugu znajduje się w tym miejscu portyk z balkonem stano­wiący taras widokowy na rzekę. Gródek wieś w widłach Bugu i Huczwy wzmian­kowana w 1400 r. Nad brzegiem Huczwy było niegdyś grodzisko zwane Zamczy­skiem, utożsa­miane z potężnym grodem Wołyń, znanym z latopisów od 990 r., a istnie­jącym co najmniej od VIII w. jako jeden z głównych ośrodków plemiennych Wołynian, a następnie Grodów Czerwień­skich. Owalny majdan grodziska o wymiarach 40x60 m wynie­siony jest ok. 20 m nad poziom Huczwy. Naprzeciw grodziska, po drugiej stronie rzeki, znajduje się datowany na XI w. kurhan zwany Księżycową Mogiłą. Między Gródkiem a Czumowem warto zwrócić uwagę na bagniste obniżenie terenu zwane Królewskim Kątem, które niegdyś pokonywał Bolesław Chrobry w wyprawie na Kijów. Rzeka Huczwa lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Grzędę Sokalską, Padół Zamojski i Roztocze. Długość 74 km, pow. dorzecza 563 km 2. Wypływa w okolicy Tomaszowa Lubel­skiego, gdzie w pobliżu znajdują się także źródła Sołokii i Wieprza. Ważniejsze miejsco­wości nad Huczwą: Werbkowice, Łaszczów, Tyszowce, Czermno, Hrubieszów. Uchodzi do Bugu na wschód od Hrubie­szowa (6 km do ujścia). Szlak kajakowy Huczwą od Łaszczowa do ujścia o długości 55 km. Husynne (gm. Hrubieszów) wieś wymie­niona w 1400 r. 24 września 1939 r. największa na Zamojsz­czyźnie bitwa wojska polskiego z Armią Czerwoną. Istniejące we wsi zabudo­wania dworskie, a także cerkiewne (pierwotnie unickie, później prawo­sławne) uległy znisz­czeniu bądź wyburzeniu. W odległym o 2 km od Husynnego Moroczynie znajdują się pozosta­łości zespołu dworskiego. Strzyżów wzmian­kowany w kronikach ruskich z 1376 r. Późno­ba­rokowy pałac wznie­siony w latach 1762–86 z później­szymi zmianami, użytkowany przez cukrownię założoną w 1899 r. Po obu stronach piętrowego pałacu można podziwiać orygi­nalne, ośmio­boczne pawilony z 2. poł. XIX w. z kopula­stymi dachami. Na uwagę zasługują także zabytkowy zespół zabudowań cukrowni z końca XIX w., dawna drewniana cerkiew unicka Pałac w Strzy­żowie, fot. J. Tworek z 1817 r. (od 1875 prawo­sławna, po 1947 r. przebu­dowana na kościół katolicki), drewniana dzwonnica z 1817 r. oraz drewniana plebania z 1925 r. 75

78 Zosin zakole Bugu pod Zosinem stanowi najdalej wysunięty na wschód punkt terytorium Polski (24 o 8 4244 długości geogra­ficznej wschodniej). Położona najbliżej Bugu część Zosina nosi nazwę Komora to pamiątka po dawnej komorze celnej pomiędzy Austrią i Rosją, a później pomiędzy Króle­stwem Polskim a cesarską Rosją. Na prawym, wyższym brzegu rzeki Uściług znajdują się ślady jednej z najstar­szych osad na Wołyniu przy ujściu rzeki Ługa. W Chełmie, histo­rycznej stolicy ziemi chełm­skiej, zachowała się Brama Uściłuska. Obecnie Zosin Uściług to między­na­rodowe przejście drogowe pomiędzy Polską i Ukrainą. Łuszków wymie­niona w dokumentach z 1444 r. wieś o ciekawym układzie przestrzennym owalnicy, zacho­wanym od XVI w., położona na krawędzi Grzędy Horodel­skiej. Przy drodze do Strzyżowa pozostałość pierwotnie unickiego, a następnie prawo­sławnego cmentarza. Horodło siedziba UG, pow. hrubie­szowski. Pierwsza wzmianka o wsi Horodle powstałej w miejscu znisz­czonego, wcześniej­szego grodu pochodzi z 1287 r. W 1382 r. Horodło wymienia się jako jeden z najpo­tęż­niej­szych zamków na Rusi. Horodło znane jest jako miejsce zawarcia unii polsko-litew­skiej w dniu 2 października 1413 r. Już w 1396 r. miejscowość wymie­niona jako miasto, aczkolwiek prawa miejskie magde­burskie otrzymała dopiero w 1454 r. Utraciła je natomiast w 1869 r. wskutek represji carskich po upadku powstania stycz­niowego. Nad brzegiem Bugu znajduje się grodzisko z X‑XIII w. wraz z pozosta­ło­ściami drewnianego zamku z XIV w., zwane Wałami Jagiel­loń­skimi miejsce zjazdu rycerstwa polskiego i litew­skiego oraz podpi­sania aktu unii horodel­skiej. Zamek, siedziba królew­skich starostów, wielo­krotnie niszczony i odbudo­wywany, po najeździe Szwedów w 1702 r. popadł w całkowitą ruinę i pod koniec XVIII w. przestał istnieć. Do dzisiaj dobrze zachował się układ urbani­styczny dawnego miasta z czworo­bocznym rynkiem, pośrodku którego, w miejscu znisz­czonego przez Szwedów ratusza, ustawiono kamienny stół z ławą i rzeźby lwów, pocho­dzące prawdo­po­dobnie ze znisz­czonego zamku. Późno­ba­rokowy kościół i klasztor domini­kanów (obecnie parafialny pw. św. Jacka i Matki Bożej Różań­cowej) wznie­siono w poł. XVIII w. na miejscu wcześniej­szych, drewnianych budowli. Przy rynku znajduje się drewniana cerkiew unicka z 1932 r., w latach 1937–39 miesz­cząca parafię neounicką, obecnie użytkowana przez kościół katolicki. Kościół polsko­ka­to­licki zbudowany w 1933 r. jest siedzibą jednej z ośmiu parafii tego wyznania na Zamojsz­czyźnie. Przy drodze do Strzyżowa znajduje się cmentarz Horodło kamienne lwy, fot. J. Tworek katolicki (niegdyś również 76

79 Historia, zabytki, przyroda unicki i prawo­sławny) z zacho­wanymi nagrobkami z pocz. XIX w. Przed Horodłem od strony północnej (po lewej stronie szosy na Dubienkę i Dorohusk) kopiec Unii Horodel­skiej. Usypany podczas patrio­tycznej manife­stacji 10 października 1861 r., znisz­czony wkrótce potem przez władze carskie, został odbudowany dopiero w 1924 r. Bereźnica niewielka nadbu­żańska wieś wzmian­kowana w 1444 r. jako nadanie domini­kanom z Horodła. Na uwagę zasługuje drewniana kapliczka z przełomu XIX-XX w., a po zachodniej stronie wsi lasy Strze­lec­kiego Parku Krajo­bra­zowego. Matcze wieś wymie­niona w 1436 r., od 1581 r. własność Jana Zamoy­skiego. Kościół zbudowano po wojnie na miejscu cerkwi unickiej. We wsi znajduje się stary cmentarz z zacho­wanymi nagrobkami prawo­sławnymi i unickimi, zbiorowa ziemna mogiła żołnierzy z I wojny światowej oraz mogiły żołnierzy poległych w wojnie polsko- ‑bolsze­wickiej 1920 r., a także drewniany budynek dawnej szkoły z 1880 r. Przyległy do wsi kompleks Lasów Strze­leckich, które stanowiły część ordynacji Zamoy­skich, od 1983 r. objęty jest ochroną w ramach Strze­lec­kiego Parku Krajo­bra­zowego. W kompleksie lasów znajduje się pałacyk myśliwski Zamoy­skich w Maziarni Strze­leckiej. Pałac myśliwski Zamoy­skich w Maziarni Strze­leckiej, fot. K. Łapińska (arch. ZLPK) Skryhiczyn wieś wymie­niona w dokumentach powiatu horodel­skiego w 1472 r. Według legendy pierwsi miesz­kańcy przypłynęli tu na lodowej krze (kryha). Ze Skryhi­czynem związane są tragiczne losy ostatnich właści­cieli majątku, Niemca Wilhelma Bergemana i Żyda Mordka Rotten­berga, jednego z nielicznych żydow­skich ziemian. Po obiektach dworskich nie ma śladów. Przy drodze znajduje się kapliczka-pomnik posta­wiona przez Wilhelma Bergemana w miejscu, gdzie piorun śmier­telnie poraził jego córkę. Staro­siele miejscowość wypoczynkowa nad staro­rzeczem Bugu. We wsi znajdują się pozosta­łości starego parku, natomiast po zabudo­wa­niach folwarku należącego przed II wojną światową do Sucho­dol­skich nie pozostał żaden ślad. Dubienka siedziba UG, pow. chełmski. Stara osada w widłach Wełnianki i Bugu, nazywana Dębnem lub Dubnem w księstwie, a następnie woj. bełskim z portem na Bugu (obecnie Dubienka położona jest nad staro­rzeczem, które wykorzy­stała rzeka Wełnianka). Prawa miejskie i przywileje otrzymało Dębno w 1588 r. Nazwa 77

80 Kościół pw. św. Trójcy w Dubience, fot. J. Tworek Dubienka pojawia się na początku XVIII w. W 1776 r. Dubienka stała się stolicą szcząt­kowego woj. bełskiego, potocznie nazywanego powiatem dubie­nieckim. Dubienka jest znana w historii z bitew: w 1792 r. w wojnie polsko-rosyj­skiej w obronie Konsty­tucji 3 Maja oraz w 1794 r. podczas insurekcji kościusz­kow­skiej. Faktycznie bitwy rozgrywały się na północ od Dubienki pod miejsco­wością Uchańka. Wielo­na­rodowa i wielo­kul­turowa społeczność Dubienki zasłynęła z przywią­zania do Rzecz­po­spo­litej w dobie zrywów niepod­le­gło­ściowych. Proble­ma­tyczna utrata praw miejskich Dubienki nastąpiła w 1939 r. z winy okupantów niemieckich, którzy spalili wszystkie dokumenty, w tym bezcenną kronikę miasta prowa­dzoną od XVIII w. Dubienka zachowała częściowo charakter i układ XIX-wiecznego, kresowego miasteczka. Kościół katolicki pw. św. Trójcy wznie­siono w 1865 r. w stylu neoba­ro­kowym. Na uwagę? zasługuje także nieczynna cerkiew prawo­sławna w stylu rusko-bizan­tyjskim wznie­siona w 1909 r., a także pomnik lekarza Rusina z Dubienki Mikołaja Nieczaja, inicjatora usypania kopca upamięt­nia­jącego bitwę z 1792 r., organi­zatora i dowódcy 400-osobowego oddziału, miano­wanego na naczelnika powiatu w powstaniu stycz­niowym. Ciekawym obiektem jest czołg T‑34 upamięt­niający zwycięską ofensywę I Frontu Ukraiń­skiego, w tym I Armii WP w lipcu 1944 r. Przed miejscowym liceum znajduje się działo z tego okresu oraz izba tradycji walk w II wojnie światowej, w tym fragment poświęcony pocho­dzącemu z Dubienki, bohater­skiemu dowódcy ORP Wilk koman­dorowi Bogusławowi Krawczykowi. Rzeka Wełnianka lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Obniżenie Dubienki. Uchodzi do Bugu poniżej Dubienki, wykorzy­stując stare koryto Bugu. Przy wysokich i średnich stanach wody możliwość spływania do Bugu z Dubienki. Uchańka duża wieś założona w XVI w. na gruntach należących do Dubienki. Charak­te­ry­styczna ulica stodolna z ciągiem drewnianych stodół od strony pól. Podczas wojny polsko-rosyj­skiej 1792 r. na polach i łąkach na południe od wsi rozegrała się bitwa znana jako bitwa pod Dubienką. 18 lipca generał major Tadeusz Kościuszko, dowodząc dywizją w sile 6 tys. żołnierzy, przez sześć godzin powstrzy­mywał 30-tysięczny korpus wojsk rosyj­skich, zadając mu straty liczące około 2 tys. zabitych (straciwszy jedno­cześnie ok. 600 żołnierzy z własnej dywizji). W bitwie zginął rosyjski generał Palembach. 78

81 Historia, zabytki, przyroda 3 czerwca 1794 r. podczas insurekcji kościusz­kow­skiej doszło prawie w tym samym miejscu, po rozbiciu rosyj­skich placówek na przedpolu Dubienki, do starcia części korpusu gen. Zajączka w sile 6 tys. ludzi z dwukrotnie silniejszym, Kopiec Kościuszki w Uchańce, fot. J. Tworek posia­da­jącym ogromną przewagę artyle­ryjską przeciw­nikiem. Podczas wielkiej manife­stacji patrio­tycznej w 1861 r. na miejscu, z którego dowodził Kościuszko, usypano kopiec ku jego czci. Kopiec Kościuszki był dwukrotnie niszczony i rekon­stru­owany (w 1918 i 1964 r.). Znajduje się na początku wsi (w pobliżu drogi Dubienka Dorohusk). Kolem­czyce niewielka wieś nadbu­żańska. Miejsce przeprawy i bitwy kilku­set­oso­bowego oddziału party­zantów radzieckich, wspoma­ganego przez kompanię Małego 27 Wołyń­skiej Dywizji AK z oddziałami SS-Galizien i Grenz­schutzem w nocy z 4 na 5 kwietnia 1944 r. Brak śladów po pierwotnie unickiej, a później prawo­sławnej cerkwi znisz­czonej w 1938 r. w ramach akcji rewin­dy­ka­cyjnej. Husynne (gm. Dorohusk) w przeszłości ośrodek prywatnych dóbr ziemskich. Po dawnym majątku pozostały jedynie nieliczne zabudo­wania gospo­darcze, gorzelnia i zanie­dbany park ze staro­drzewiem, w tym okazy egzotyczne (tulipa­nowce) i pomnikowe (dęby, lipa, topole białe). Na cmentarzu warto zwrócić uwagę na kaplicę grobową Rulikow­skich z XIX w. Rzeka Udal lewobrzeżny dopływ Bugu o długości 31,9 km, płynie przez obniżenie Dubienki. Uchodzi do Bugu na wysokości Dorohuska, zasilając pod Turką zbiornik rekre­acyjny. Dorohusk siedziba Urzędu Gminy, pow. chełmski. Między­na­rodowe przejście graniczne drogowe i kolejowe Dorohusk Jagodzin pomiędzy Polską i Ukrainą. Stara osada należąca do Grodów Czerwień­skich na nadbu­żańskim szlaku handlowym z przeprawą przez Bug i przystanią rzeczną. Od XIX w. istniała tu przystań pod nazwą Bug Flotylla, czynna jeszcze po I wojnie światowej, która w czasie II wojny światowej uległa całko­witemu znisz­czeniu. W przeszłości osadę nazywano: Dorohowsk, Dorohusko, Dorous, Drohiczyn Chełmski. Do rangi miasta Dorohusk podnie­siony został w 1750 r. staraniem Michała Maurycego Sucho­dol­skiego, praw tych formalnie Dorohusk nigdy nie utracił. Miejscowość składa się z dwóch części: wsi 79

82 Pałac Sucho­dol­skich w Dorohusku, fot. J. Tworek i osady przy stacji PKP. Na wysokiej, nadbu­żań­skiej skarpie znajduje się pałac Sucho­dol­skich z XVIII w., na terenie słabo czytelnych forty­fi­kacji dworu obronnego z XVI w. Warto zobaczyć także pozosta­łości parku angiel­skiego, grób rodziny Sucho­dol­skich, posąg św. Barbary oraz neogo­tycki kościół katolicki wznie­siony w latach 1907-09 na miejscu rozebranej w 1818 r. kaplicy rodziny Sucho­dol­skich z XVIII w. Nad Bugiem, pomiędzy mostami kolejowym i drogowym, posta­wiono pomnik w formie grani­towego bloku upamięt­niający miejsce sforso­wania Bugu przez Armię Radziecką i I Armię WP 21 VII 1944 r. Świerże osada, dawne miasto (przywilej lokacyjny w 1443 r.) z licznymi jarmarkami i przystanią rzeczną. Czytelny pierwotny układ przestrzenny miasta z prosto­kątnym rynkiem i w większości drewnianą zabudową. Na nadbu­żań­skiej skarpie znajduje się neogo­tycki kościół katolicki wznie­siony w latach 1905-07. W wyposa­żeniu obiekty z XVIII w. Neogo­tycka plebania z poł. XIX w. W pobliżu pomnikowe dęby oraz grabowa aleja do zabyt­kowego parku (jednego z najwięk­szych w regionie lubelskim), Neogo­tycki kościół w Świerżach, fot. J. Tworek w którym można podziwiać liczne drzewa egzotyczne i pomnikowe oraz resztki budynków dawnego majątku (pałac Tarnow­skich rozebrany po 1945 r.). Na terenie parku znajdują się także ślady wczesno­śre­dnio­wiecznego grodziska. Hniszów położona w niewielkim oddaleniu (1,5 km) od Bugu wieś, w pobliżu której eksplo­atowano rudę darniową, słynie z pomni­kowego dębu szypuł­kowego, którego sława sięga daleko poza region. Po zabudo­wa­niach dawnego folwarku zachowały się jedynie resztki funda­mentów, wokół których rozciąga się niewielki, zabytkowy park z lipową aleją i pomni­kowymi drzewami. Najcen­niejszym 80

83 Historia, zabytki, przyroda okazem jest 400-letni dąb 30-metrowej wysokości o obwodzie pierśnicy docho­dzącej do 9 m. Dąb, pod koroną którego odpoczywał według legendy Bolesław Chrobry podczas wyprawy na Kijów, otrzymał imię Bolko. Corocznie w terminie bliskim imienin Bolesława odbywa się pod dębem festyn kultu­ralno-rekre­acyjny zwany Bolko­waniem 400-letni dąb Bolko w Hniszowie, fot. J. Tworek (przygo­to­wywany przez społeczność gminy Ruda Huta), w ramach którego organi­zowane są też spływy kajakowe Uherką i Bugiem. Siedliszcze wieś położona przy ujściu Uherki do Bugu. W XVIII w. wchodziła w skład niegro­dowego starostwa stuleń­skiego w ziemi chełm­skiej, związanego ze sławnym rodem Rzewu­skich. Ich główna rezydencja znajdowała się właśnie w Siedliszczu, pomimo posia­dania wielu innych siedzib, w tym wspaniałego zamku w Podhorcach na Podolu. Rzeka Uherka lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Pagóry Chełmskie i Obniżenie Dubienki. Długość 44 km, pow. dorzecza 575 km 2. Wypływa spod wsi Zagroda na południe od Chełma. Dopływy prawe: Słyszówka, Gdola; dopływy lewe: Janówka, Garka, Lepie­tucha. Ważniejsze miejsco­wości nad Uherką: Chełm, Stańków, Zarzecze, Ruda, Rudka, Siedliszcze. Uchodzi do Bugu poniżej wsi Siedliszcze przed Uhruskiem. Szlak kajakowy Uherką: Stańków Zarzecze Siedliszcze o długości 28 km. Uhrusk miejscowość wymie­niona po raz pierwszy w tzw. latopisie w 1204 r. jako obronna pod nazwą Uhrowesk. W XII w. Uhrusk był jednym z najważ­niej­szych grodów księstwa halicko-włodzi­mier­skiego. Tutaj Daniel Romanowicz w latach 1219–20 wybudował gród obronny i założył diecezję obrządku wschod­niego, przenie­sioną następnie w latach 1237–40 do Chełma. Cerkiew unicką pw. Wniebo­wzięcia NMP w stylu klasy­cy­styczno-bizan­tyjskim z 1849 r. przekształcono w 1875 r. na prawo­sławną. Kościół pw. św. Jana Chrzci­ciela, wznie­siony w latach 1675–78 jako renesansowy, po pożarze został przebu­dowany w duchu klasy­cyzmu. Przy kościele otoczonym murem o charak­terze obronnym znajduje się kaplica Dłużew­skich z 1728 r. oraz dzwonnica z 1. poł. XIX w. Stary cmentarz prawo­sławny, dawniej unicki, można zobaczyć w pobliżu przystanku PKP, natomiast cmentarz katolicki przy skrzy­żo­waniu dróg. W pobliżu, w parku, znajduje się pozba­wiony cech stylowych dawny dwór ostatnich 81

84 Cerkiew pw. Zaśnięcia Najświę­trzej Marii Panny w Uhrusku, fot. O. Bielak właści­cieli Niemi­ryczów z przełomu XIX i XX w. W XIX w. dobra należały do Kamień­skich: Henryka Ignacego, generała w powstaniu listo­pa­dowym i do jego syna Henryka Michała, znanego i cenionego filozofa i pisarza politycznego. Wola Uhruska siedziba Urzędu Gminy, pow. włodawski. Duża osada łącząca się od północy ze wsią Bytyń. Burzliwy rozwój wieś przeżywała w XIX w. z chwilą budowy nieczynnej już huty szkła Nadbu­żanka. Jako wieś letni­skowa Wola Uhruska znana była już w dobie II Rzecz­po­spo­litej. Nad bużyskiem, zasilanym niewielkim strumieniem, znajduje się miejsce rekre­acyjno-wypoczynkowe. Z ciekaw­szych obiektów warto zwrócić uwagę na pozosta­łości drewnianego wiatraka-koźlaka z XIX w., a także na rzeźby miejscowego artysty ludowego Czesława Szczęcha i innych twórców — uczest­ników corocznych plenerów rzeźbiar­skich, znajdujące się w plenerze oraz w kościele i w budynku gminy. Stulno wieś w XVII w. stano­wiąca ośrodek niedużego, ale bardzo wpływowego starostwa niegro­dowego ziemi chełm­skiej. W 1771 r. starostą stuleńskim był wojewoda krakowski, hetman polny (później hetman wielki koronny) Wacław Rzewuski. Po nim starostwo objął znany targo­wi­czanin, jego syn Seweryn. Dawna rezydencja Rzewu­skich, a po nich Kunickich, znajdowała się w nieda­lekim Siedliszczu. Po byłym folwarku w Stulnie pozostało jedynie rumowisko z ceglanymi piwnicami. Zbereże wieś rozcią­gnięta wzdłuż drogi Wola Uhruska — Włodawa. Przed wojną duża wieś ukraińska. Na południowym skraju tzw. Popówka z kaplicą rzymsko­ka­to­licką zbudowaną w miejscu wcześniejszej cerkwi, której część wyposa­żenia z XIX w. znajduje się w kaplicy. Od Zbereża na zachód i północ rozciąga się teren Sobibor­skiego Parku Krajo­bra­zowego z charak­te­ry­stycznym krajo­brazem i ekosys­temami Polesia, największą w Europie populacją żółwia błotnego zagro­żonego wyginięciem, bogactwem ornito­fauny oraz ostoją łosia, bobra, wydry i wilka. Zbereże to miejscowość, która posiada ogromną przyszłość w gospo­darce turystycznej w związku z zaawan­so­wanymi planami urucho­mienia między­na­ro­dowego, turystycznego przejścia granicznego Zbereże Adamczuki (Ukraina). Umożliwi ono łatwy 82

85 Historia, zabytki, przyroda i szybki dostęp na tereny Szackiego Parku Narodowego, w tym nad słynne jezioro Świtaź. Wołczyny wylud­niająca się wieś na skraju Lasów Sobibor­skich, przed wojną zamieszkana przez ludność ukraińską. We wsi znajduje się kilka starych, drewnianych chat z okien­nicami. Obecnie coraz częściej można zobaczyć tu domy letni­skowe miesz­kańców centralnej Polski. Sobibór duża wieś malow­niczo rozcią­gnięta w dolinie Bugu, którą przed wojną niemal w całości zamiesz­kiwała ludność ukraińska. Śladem po niej jest charak­te­ry­styczny zespół drewnianej zabudowy zdobionej wycinanymi nad- i podokien­nikami, okien­nicami, ganeczkami i zdobionymi szczytami. Na północnym krańcu Sobiboru (w najdo­god­niejszym miejscu na postój spływu) dawny folwark z zacho­wanym dworkiem z przełomu XIX i XX w. Muzeum Byłego Obozu Zagłady w Sobiborze, fot. S. Turski Miejscowość kojarzona jest z hitle­rowskim obozem zagłady, który usytu­owany był ok. 5 km na zachód w bezpo­średnim sąsiedztwie stacji kolejowej na linii Chełm Brześć (Stacja Sobibór). W obozie od marca 1942 r. do października 1943 r. wymor­dowano ok. 250 tys. Żydów z Polski, ZSRR, Czecho­sło­wacji, Francji i Holandii, a także Polaków i Cyganów. Po udanym buncie więźniów w październiku 1943 r. (pod dowództwem Aleksandra Peczor­skiego) obóz zlikwi­dowano i podjęto działania mające na celu zacie­ranie śladów zbrodni. Teren byłego obozu upamięt­niono symbo­licznym pomnikiem, kopcem usypanym z prochów ofiar oraz stałą ekspo­zycją muzealną. Dubnik mała wieś między Bugiem a drogą do Włodawy. We wsi zachowało się kilka ładnych, drewnianych chałup z ozdobnymi nadokien­nikami i okien­nicami. Obecnie miejscowość kojarzona jest z tzw. trójstykiem, zbiegiem granic Polski, Ukrainy i Białorusi. Orchówek wieś w gm. Włodawa w widłach Włodawki i Bugu. Miejscowość założona w 1506 r. jako prywatne miasto w ziemi chełm­skiej. Komora celna pomiędzy Koroną i Litwą (tworzącymi Rzecz­po­spolitą Obojga Narodów) z granicą na rzece Włodawka. Utrata praw miejskich nastąpiła w 1869 r. Rozwój Orchówka i przej­ściowe włączenie do miasta Włodawa odbyły się po wybudo­waniu w 1972 r. Nadbu­żań­skich Zakładów Garbar­skich. W Orchówku znaj- 83

86 duje się obecnie końcowa stacja linii kolejowej Chełm Brześć, przerwanej obecną granicą na Bugu, konty­nu­owanej na linii Tomaszówka Brześć na terytorium Białorusi. W pobliżu, przy ujściu Kanału Mościc­kiego do Bugu, zbiegają się granice Polski, Ukrainy i Białorusi. Najcen­niejszym zabytkiem w Orchówku jest późno­ba­rokowy, poaugu­stiański kościół kapucynów wznie­siony w latach 1770–80. W kościele na uwagę zasługuje obraz Matki Boskiej Orchow­skiej z przełomu XVI i XVII w. Rzeka Włodawka lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie na Polesiu Zachodnim. Długość 31,5 km, wypływa ze zbiornika Wytyczno. Dopływy prawe: Krzemianka, Tarasienka, Więzienny Rów; dopływy lewe: Mietułka, Ulanówka. Ważniejsze miejsco­wości nad Włodawką: Kołacze, Suchawa, Okuninka, Włodawa. W przeszłości (od 1387 r.) Włodawka była rzeką graniczną między Wielkim Księstwem Litewskim a Koroną. Szlak kajakowy Włodawką: Kołacze — Suchawa — Włodawa o długości 22,5 km. Kościół we Włodawie nad Bugiem, fot. J. Tworek Włodawa miasto powiatowe, siedziba starostwa, Urzędu Miasta i Urzędu Gminy Włodawa. W przeszłości typowy gród pogra­nicza polsko-rusko-litew­skiego, położony na Garbie Włodawskim przy ujściu Włodawki do Bugu, najpierw wchodził w skład Grodów Czerwień­skich, następnie w skład księstwa halicko-włodzi­mier­skiego ze stolicą w Chełmie. W wyniku ekspansji litew­skiej gród włodawski pozostał w Wielkim Księstwie i graniczył poprzez Włodawkę z Koroną. Prawa miejskie miejscowość uzyskała w 1534 r., potwier­dzono je w 1540 r. Niegdyś miasto było znane z jarmarków i wielkich targów bydłem, dzisiaj słynie przede wszystkim jako ośrodek turystyczny i z komuni­katów o stanie wody na Bugu. Włodawa zachowała niepo­wta­rzalny urok kresowego, wielo­na­ro­dowego, wielo­kul­tu­rowego i wielo­wy­zna­niowego miasteczka. W mieście przetrwał późno­ba­rokowy układ urbani­styczny z czworo­bocznym rynkiem. W miejscu dawnego ratusza stoi budynek 84

87 Historia, zabytki, przyroda zwany Czworo­bokiem XVIII-wieczny, orygi­nalny zespół kramów i jatek z wewnętrznym dziedzińcem. Według miejscowej tradycji, na dziedzińcu Czworoboku odbył się słynny pojedynek Wołody­jow­skiego z Kmicicem. Na wschód od rynku znajduje się Włodawska synagoga, fot. J. Tworek zespół dawnych żydow­skich budowli sakralnych z piękną barokową synagogą z 2. poł. XVIII w. fundacji Czarto­ry­skich, w której usytu­owane jest Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodaw­skiego. Włodawska synagoga jest niezwykle cennym obiektem sakralnym judaizmu, jednym z nielicznych tak dobrze zacho­wanych w Polsce. Zespół pauliński to przede wszystkim kościół pw. św. Ludwika, wznie­siony w latach 1780–86 według projektu Pawła Fontany. Nawa główna została zbudowana na rzucie elipsy. Bardzo warto­ściowy rokokowy wystrój świątyni zdobi polichromia, sześć monumen­talnych rzeźb Ojców Kościoła, XVIII-wieczne obrazy, intar­sjowana stolarka. Pod kościołem rozległe podziemia z kryptami grobowymi. Obok budynek klasztoru paulinów zbudowany w latach 1711–17, a na jego tyłach nieduży budynek dawnej kuchni klasz­tornej. Cerkiew, pierwotnie unicką, wznie­siono w latach 1840–42, w 1875 przekształcono ją na prawo­sławną, a w 1888 r. przebu­dowano w stylu bizan­tyjsko-klasy­cy­stycznym. Obok niej znajduje się klasy­cy­styczna plebania. Na północ od klasztoru paulinów warto zwrócić uwagę na Górę Zamkową, gdzie w XIII w. stał drewniano-ziemny gród księstwa halicko-włodzi­mier­skiego. Na cmentarzu miejskim zbiorowa mogiła i pomnik powstańców z 1863 r. Z dwóch istnie­jących w przeszłości cmentarzy żydow­skich zachowały się jedynie dwa nagrobki. Dawni żydowscy miesz­kańcy Włodawy zostali wymor­dowani w nieda­lekiej hitle­row­skiej fabryce śmierci Sobiborze. Będąc we Włodawie, należy koniecznie zobaczyć słynny wodowskaz na Bugu, który znajduje się 300 m poniżej ujścia Włodawki na przedłu­żeniu ul. Lubel­skiej, przy polskim słupie granicznym nr 1137. Jest tu jedno­cześnie zadaszone miejsce trasy rowerowej oraz piasz­czysty brzeg Bugu doskonałe miejsce na kajakowy przystanek. Plany rozwoju Włodawy związane są z konse­kwentnymi stara­niami władz samorzą­dowych o urucho­mienie między­na­ro­dowego przejścia granicznego Włodawa Tomaszówka (Białoruś). Suszno niewielka wieś położona między drogą a Bugiem, należąca w przeszłości wraz z majątkiem do Włodawy. W pobliżu Bugu znajdują się pozosta­łości dawnego folwarku, z rzeki można zobaczyć doskonale widoczny ceglany komin kroch­malni. 85

88 Kościół w Różance, fot. M. Zbara­chewicz Różanka duża wieś atrak­cyjnie położona na wysokiej skarpie nadbu­żań­skiej, lokowana w 1507 r. Utrata praw miejskich nastąpiła już w XVII w., pozostała jednak Różanka ośrodkiem rozle­głych dóbr ziemskich, m.in. Pociejów, Flemingów, Czarto­ry­skich, Zamoy­skich. Po wspaniałej rezydencji magnackiej, znisz­czonej doszczętnie w czasie I wojny światowej, pozostały jedynie zawalone ogromne piwnice, znisz­czona korde­garda i pawilon pałacowy, resztki muru ogrodze­niowego oraz pozosta­łości zespołu zabudowań folwarcznych. Najcen­niejszą pozosta­łością jest rozległy park (12 ha) powstały w XVIII w. jako ogród francuski, a na początku XIX w. powięk­szony i przekom­po­nowany na park krajo­brazowy. W parku można zobaczyć wiele okazałych, także egzotycznych drzew (lipa, jesion, kaszta­nowiec, klon, wiąz, grab, akacja, świerk, sosna, modrzew, platan klono­listny, miłorząb dwuklapowy, tróji­glicznia ciernista, karagana syberyjska). W centrum wsi znajduje się neogo­tycki kościół fundacji Zamoy­skich zbudowany w latach 1908–13. Miejsce użytkowane przez kajakarzy położone jest poniżej wysokiej skarpy dawnej posia­dłości magnackiej, gdzie przed ostatnią wojną kursował prom przez Bug. Stawki niewielka wieś grani­cząca z Różanką. Na terenie dawnego folwarku znajduje się XIX-wieczny dworek, a w samej wsi wiele drewnianych zabudowań z przełomu XIX i XX w. Dołho­brody duża wieś rozcią­gnięta południkowo wzdłuż staro­rzecza. W XVIII w. należała do Radzi­wiłłów. Warto zobaczyć kościół z 1929 r. (z częścią wyposa­żenia po kościele unickim), drewniane domy z końca XIX w., wiatrak-koźlak, izbę regio­nalną zloka­li­zowaną w szkole. Wieś słynie z bogatej kultury ludowej. Rzeka Hanna lewobrzeżny, niewielki dopływ Bugu. Hanna siedziba Urzędu Gminy, pow. włodawski. Duża wieś nad rzeką Hanną, w latach 1546–1821 posiadała prawa miejskie. Oddalona od Bugu o ok. 3 km. Przy dawnym rynku znajduje się zabytkowy drewniany zespół dawnej cerkwi unickiej z lat 1739–42. 86

89 Historia, zabytki, przyroda Drewniany Kościółek w Hannie, fot. J. Tworek Cenny wystrój z orygi­nalną polichromią malowaną na płótnie, a następnie naklejaną na ściany i strop. W odległości 8 km od wsi znajduje się Romanów, gdzie w okazałym, klasy­cy­stycznym dworze mieści się Muzeum Józefa Ignacego Kraszew­skiego. Kuzawka (gm. Hanna) stara wieś nadbu­żańska znana jako ośrodek tkactwa ludowego. Niegdyś przystań dla statków. Według tradycji właśnie stąd, drogą rzeczną, Tadeusz Kościuszko odpłynął do Gdańska, skąd udał się do Ameryki. We wsi znajdują się drewniane domy i wiatrak z 1870 r. Sława­tycze siedziba Urzędu Gminy, pow. bialski. Tutaj znajduje się drogowe, między­na­rodowe przejście graniczne Sława­tycze Domaczewo z Biało­rusią. Od XV w. osada targowa nad Bugiem, prawa miejskie otrzymała jeszcze przed 1577 r., by w XIX w. je utracić. Dobrze zachował się układ miejski wraz z licznymi domami drewnianymi, głównie z pocz. XX w. W pobliżu Cerkiew w Sława­ty­czach, fot. M. Tarajko rynku znajdują się cerkiew prawo­sławna i kościół katolicki. Cerkiew w stylu bizan­tyjskim wznie­siona została pod koniec XIX w. We wnętrzu warto zwrócić uwagę na elementy wystroju z XVIII w. Kościół o ciekawej bryle i detalach zbudowany został w latach 1913–19, we wnętrzu można podziwiać zabytki ruchome z wcześniejszej świątyni, w tym obrazy z XVII-XVIII w. W miejsco­wości są aż cztery cmentarze: katolicki, 87

90 żydowski, unicki i prawo­sławny. Za Sława­ty­czami, przy skrzy­żo­waniu, stoją dwa wiatraki z przełomu XIX i XX w.; stąd biegnie szosa do przejścia granicznego i zaczyna się wieś Liszna. Mościce Dolne wieś rozrzucona wśród nadbu­żań­skich łęgów, do 1928 r. nosiła nazwę Kolonia Nejbrof. Założona w XVIII w. przez sprowa­dzonych osadników z Meklem­burgii, których zadaniem było osuszanie terenów nadbu­żań­skich, czego efektem była zmiana koryta rzeki. Bardzo ciekawa, drewniana zabudowa, w tym obiekty z końca XIX w. oraz chaty zbudowane na palach. Cerkiew pw. św. Onufrego w Jabłecznej, fot. A. Koziara Jabłeczna wieś wzmian­kowana w XV w. z wymie­nioną enklawą (oddzieloną Bugiem) prawo­sławnego klasztoru. We wsi znajduje się drewniany kościół, zbudowany w 1750 r. jako cerkiew unicka, w XIX w. przebu­dowany i zamie­niony na cerkiew prawo­sławną, a od I wojny światowej katolicki. Przy świątyni dwa murowane budynki z końca XIX w. We wsi znajduje się także kilka drewnianych domów z pocz. XX w. oraz dwa drewniane wiatraki-koźlaki. Jabłeczna znana jest przede wszystkim z zabyt­kowego zespołu cerkiewno-klasz­tornego, położonego nad Bugiem, oddalonego od wioski o 2 km. Klasztor według legendy powstał w miejscu, gdzie przypłynęła Bugiem ikona z wizerunkiem św. Onufrego. Klasztor istnieje co najmniej od XV w. Mnisi z Jabłecznej nigdy nie przystąpili, mimo nacisków, do unii kościelnej zwanej brzeską. Warto wiedzieć, iż do 1821 r. klasztor położony był na prawym brzegu Bugu, a koryto rzeki przebiegało pomiędzy klasz­torem a wsią Jabłeczna. Centralnym obiektem zespołu jest murowana cerkiew pw. św. Onufrego, zbudowana w latach 1839–40 na planie krzyża greckiego. W wnętrzu przepiękny ikonostas, w tym największa świętość — XV-wieczna ikona św. Onufrego. Na dziedziniec cerkwi wchodzi się przez dzwonnicę-bramę. Obok znajduje się budynek klasz­torny zbudowany wraz z cerkwią, cyklicznie rozbu­do­wywany, a także drewniany dom o archi­tek­turze charak­te­ry­stycznej dla centralnej Rosji. Całość zabudowań otoczona jest murem z dwoma bramami z namalo­wanymi wyobra­że­niami św. Onufrego. Na zewnątrz ogrodzenia są jeszcze dwie kaplice z lat 1905–1908. W pobliżu klasztoru znajduje się kaplica pw. Zaśnięcia NMP, a dalej na wschód, na niewielkim kopcu, w sąsiedztwie urwistego brzegu Bugu wznosi się kaplica pw. Świętego Ducha. Ta mieniąca się w słońcu żywymi kolorami budowla jest wspaniale widoczna z rzeki i to ona zaprasza kajakarzy do cennego sanktu­arium w Jabłecznej. 88

91 Historia, zabytki, przyroda Szostaki niewielka wieś przy drodze Włodawa Terespol. We wsi kilka ciekawych przydrożnych drewnianych krzyży. Zalewsze maleńka nadbu­żańska wioska, w której stoi drewniana kapliczka z końca XIX w. Kodeń siedziba UG, pow. bialski. Pierwsze wzmianki na temat Kodnia, który miał wcześniej nazywać się Todeń, pochodzą z XV w. Wtedy też powstała osada i młyny wodne. Pod koniec XV w. dobra nabył Iwan Sapieha. Ród możnych Sapiehów władał Kodniem przez trzy wieki. Lokacja miała miejsce w 1511 r., a utrata praw miejskich nastąpiła w ramach carskich represji popowsta­niowych w 1869 r. Na południowy wschód od centrum, za rzeczką Kaplica zamkowa w Kodniu, fot. M. Dąbrowski Kałamanką, znajdują się pozosta­łości zamku Sapiehów. Zamek wznie­siony na początku XVI w. był obwie­dziony fosą oraz chroniony przez Bug i jego dopływ Kałamankę. Po zamku pozostały zaledwie resztki parteru, natomiast w dosko­nałym stanie zachowała się dawna kaplica zamkowa (obecnie katolicki kościół filialny), wznie­siona ok. 1540 r. Dawna kaplica jest bardzo cennym zabytkiem, gdyż jest to jedyna w Polsce murowana cerkiew gotycka z wczesno­re­ne­san­sowym portalem i elementami sakralnej archi­tektury ormiań­skiej. W bardzo skromnym wystroju świątyni znajduje się tablica nagrobna Iwana Sapiehy oraz XVII-wieczna ikona Chrystusa Panto­kratora. Nieopodal, na piwnicach zamkowego arsenału wznie­siono XIXwieczną kaplicę odpustową. Całość zespołu otacza park z cennym drzewo­stanem, a jego wyjątkowo orygi­nalnym elementem i ozdobą są drewniane rzeźby Tadeusza Niewia­dom­skiego, które tworzą Drogę Krzyżową. Bezpo­średnio przy rynku wznosi się najbar­dziej znany kodeński obiekt, piękny kościół pw. św. Anny, zbudowany w latach 1629–36 w stylu barokowym, według wzoru bazyliki św. Piotra w Rzymie. Od 1923 r. kościół posiada tytuł bazyliki mniejszej. Pierwotne wyposa­żenie kościoła uległo znisz­czeniu, pozostało natomiast bogactwo renesan­sowej sztuka­terii, a uwagę przykuwa owalna kopuła świątyni. Najcen­niejszą ozdobą i magnesem przycią­ga­jącym pielgrzymów jest słynny obraz Królowej Podlasia, Matki Boskiej 89

92 Kodeń­skiej, czyli Madonny de Guadelupe, którą według tradycji wykradł z Watykanu Mikołaj Sapieha. Parafię katolicką w Kodniu prowadzą ojcowie misjo­narze, oblaci, oni także opiekują się obrazem. Z innych obiektów w Kodniu trzeba zobaczyć pałac Placencja, dawną oficynę pałacową, drewniany dworek z początku XX w., liczne drewniane domy i budynki gospo­darcze z końca XIX i początku XX w., cmentarz z grobami powstańców 1863 r. Okczyn mała wieś nad zakolem Bugu. W zabudowie przeważają obiekty drewniane i o ścianach plecionych z wikliny lub pokryte strzechą. Uzupeł­nieniem archi­tektury są też gęsto plecione płoty, spotykane również w innych nadbu­żań­skich wioskach regionu. Kostomłoty duża wieś wzmian­kowana po raz pierwszy w 1412 r. Miejscowość znana z czynnej jedynej w Polsce parafii neounickiej. Drewniana cerkiew, wznie­siona ok. 1631 r. jako unicka, po likwi­dacji unii przemia­nowana na prawo­sławną, a w 1927 r. erygowana jako katolicka obrządku bizan­tyjsko-słowiań­skiego, czyli neounic­kiego. Najcen­niejszym elementem wyposa­żenia jest ikonostas z ikoną patrona — św. Nikity. Ikona patrona, podobnie jak jeszcze trzy inne, Neounicka cerkiew w Kostom­łotach, namalowana została fot. S. Gębski w roku wznie­sienia cerkwi. Uwagę przykuwa też drewniana plebania z poł. XIX w. W Kostom­łotach zachowało się także kilka drewnianych domów z przełomu XIX i XX w. Żuki, Murawiec, Michalków kolejne położone wzdłuż Bugu małe wioski przed Terespolem. Najbar­dziej znaną jest Michalków jako doskonałe miejsce rekre­acyjne miesz­kańców Terespola oraz jako przystanek spływów kajakowych. Na wysokości końca nasypu od drogi do miejsco­wości znajduje się praktycznie ostatni punkt etapowy spływów przed Terespolem. Ponadto z Żuków i Michalkowa warto wybrać się do oddalonego o około 5 km Lebie­dziewa. Lebie­dziew miejscowość znana z istnie­jącego tu cmentarza tatar­skiego. W Lebie­dziewie Tatarzy polscy osiedleni zostali w 1679 r. Potom­kowie osadzonych tu przez Jana III Sobie­skiego Tatarów w czasie działań wojennych 1915 r. wyjechali w rejon Nowogródka. Nieliczni pozostali ulegli szybko asymi­lacji. Prawdo­po­dobnie w 1915 r. spalony został przez Kozaków meczet istniejący tu od początku XVIII w. Na cmentarzu (mizarze) znajduje się kilka­dziesiąt 90

93 Historia, zabytki, przyroda nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1704 r. i jak się sądzi, kryje prochy pułkownika Samuela Murzy Koryc­kiego, pierw­szego tatar­skiego osadnika w Lebie­dziewie. Mizar w Lebie­dziewie (a właściwie w nieopodal położonej wsi Zastawek) jest jednym z dwóch zacho­wanych na Podlasiu. Terespol siedziba Urzędu Miasta i Urzędu Gminy Terespol, pow. bialski. Znajduje się tutaj między­na­rodowe drogowe i kolejowe przejście graniczne pomiędzy Polską i Biało­rusią z połącze­niami do Moskwy: drogowe: Terespol Brześć, drogowe (towarowe): Kukuryki Kozłowice z nowoczesnym termi­nalem w Korosz­czynie, kolejowe: Terespol Brześć. Terespol jest miastem, które do dzisiaj żyje w cieniu wielkiego sąsiada Brześcia. Pierwsza wzmianka o miejscu, w którym znajduje się Terespol, pojawia się w 1512 r. i był to wówczas teren wsi Błotków. Swą nazwę Terespol zawdzięcza Teresie, żonie właści­ciela dóbr Józefa Bogusława Słuszki, który uzyskał w 1597 r. przywilej lokacyjny oraz ufundował kościół oraz klasztor domini­kanów. Rozkwit Terespola nastąpił pod władzą Flemingów, którzy nabyli go od Pociejów. Po Flemingach miasto przeszło na własność Czarto­ry­skich, poczy­nając od sławnej Izabeli z Flemingów. Po upadku powstania listo­pa­dowego miasto przeszło na własność rządu carskiego, który rozpoczął budowę potężnej twierdzy brzeskiej, co spowo­dowało odsunięcie miasta od Bugu. Pozosta­łością Twierdzy są zachowane w różnym stanie forty w Łobaczewie, Korosz­czynie, Kobylanach i Lebie­dziewie. Najstarszym zabytkiem w Terespolu jest murowana cerkiew prawo­sławna (pierwotnie unicka), z końca XVIII w. Orygi­nalnym zabytkiem jest żeliwny obelisk z płasko­rzeźbami z 1825 r., który upamiętnia budowę nowocze­snego traktu Brześć Warszawa. Nazywany jest on pomnikiem pracy. Dla kajakarzy zwiedzanie Terespola jest utrud­nione z powodu rozbu­do­wanej infra­struktury wielkiego przejścia granicznego, dlatego wycieczkę do miasta najlepiej organi­zować z postoju w pobliskim Michal­kowie. Kuzawka (gm. Terespol) niewielka wieś nad zakolem Bugu. Na południowym skraju wsi niewielki cmentarz żołnierzy polskich z 66. Kaszub­skiego Pułku Piechoty, poległych w walkach z bolsze­wikami na linii Bugu w dniach 2–7 VIII 1920 r. Neple wieś założona przed 1430 r., położona po obu brzegach Krzny w jej ujściowym odcinku, obecnie znana jako wieś letni­skowa o pięknym położeniu. Była m.in. własnością Niemce­wiczów (Julian Ursyn bywał tu kilka­krotnie) oraz słynnego budow­ni­czego mostów, inżyniera Stani­sława Kierbedzia. Z dawnego zespołu pałacowego w Neplach, znisz­czonego pożarami i wojnami, przetrwały: neogo­tycki lamus zwany Skarbcem, pawilon Biwak, w którym rezydował 91

94 Kamienna Baba w Neplach, fot. M. Zbara­chewicz odwie­dzający kilka­krotnie to miejsce car Aleksander I, budynek dawnej kuchni dworskiej, pawilon dawna biblioteka, Biały Dworek, neogo­tycka kaplica Niemce­wiczów z 1828 r. Po świet­ności dawnego majątku pozostał również 18-hektarowy park, w którym rośnie ponad 1000 drzew gatunków rodzimych (w wieku do 120 lat) oraz kilka­naście egzem­plarzy sosny wejmutki. Na terenie parku znajduje się pomnikowy głaz narzutowy. Na północnym wschodzie od majątku, na szczycie pagórka, znajduje się słynna kamienna baba wyciosany w kamieniu krzyż z prymi­tywnym rysunkiem twarzy. Najko­rzyst­niejszym dla kajakarzy wariantem zwiedzania Nepli jest wpłynięcie do Krzny i dotarcie do mostu drogi Terespol Janów. Neple są pierwszą miejsco­wością na terenie Parku Krajo­bra­zowego Podlaski Przełom Bugu, który podziwiać możemy na lewym brzegu rzeki od ujścia Krzny, aż do Mężenina. Park o wybitnych walorach krajo­bra­zowych, uformo­wanych w okresie lodow­cowym, naturalnym biegu dzikiej rzeki Bug z licznymi staro­rze­czami, dużymi kompleksami leśnymi, cenną florą i miejscem bytowania wielu (często bardzo rzadkich) gatunków zwierząt, dostarcza wspaniałych wrażeń każdemu turyście. Rzeka Krzna lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie na Nizinie Południo­wo­po­dla­skiej i Polesiu Podlaskim. Długość 119,9 km, powierzchnia dorzecza 3353,2 km 2. Początek Krzny stanowią dwie strugi wypły­wające w podmo­kłych lasach na Równinie Łukow­skiej (Krzna Północna na wys. 165 m n.p.m. i Krzna Południowa na wys. 169 m n.p.m.). W Między­rzecu Podlaskim strugi łączą się i dalej już jako Krzna płyną przez Zaklę­słość Łomaską i Równinę Kodeńską. Ujście na wysokości 130 m n.p.m. poniżej wsi Neple. Kanał Wieprz Krzna o długości 140 km łączy Borowicę nad Wieprzem z Między­rzecem Podlaskim. Główne miejsco­wości nad Krzną: Łuków, Międzyrzec Podlaski, Biała Podlaska. Szlak kajakowy Krzną: Biała Podlaska Neple o długości 44 km. Przy wyższych stanach wody możliwość spływania z Między­rzecza Podla­skiego. Krzyczew malow­niczo położona wieś na skarpie Bugu, założona w 1. poł. XV w. Tutaj odkryto ślady osadnictwa z X‑XII w. We wsi znajduje się niewielka drewniana cerkiew unicka z 1683 r. (obecnie kościół katolicki), położona bezpo­średnio nad Bugiem, 92

95 Historia, zabytki, przyroda a także murowany dwór z początku XIX w. z oficyną usytu­owaną obok. Na uwagę zasługują także drewniana zabudowa z pocz. XX w., w tym wiatrak-koźlak z 1921 r. oraz położony 60 m poniżej cerkiewki wodowskaz łatowy w Krzyczewie. Kościół w Krzyczewie, fot. M. Dąbrowski Łęgi niewielka wieś na wysokiej skarpie w otoczeniu malow­ni­czych łąk ze staro­rze­czami i charak­te­ry­stycznych lasów łęgowych w zakolu Bugu. Wieś zachowała jednolitą, drewnianą zabudowę, a połowa budynków wznie­siona została na początku XX w. Pratulin wieś znana od 1478 r. jako Hornowo, obecną nazwę posiada od 1732 r. W roku 1754 Pratulin otrzymał prawa miejskie. Miejscowość jest znana przede wszystkim jako symbol oporu i prześla­do­wania unitów, nawra­canych przymusem na prawo­sławie. W 1874 r. carskie wojsko dokonało tu krwawego pogromu na opornych unitach, podczas którego zginęło 13 osób, a 180 zostało rannych. Tragedię upamiętnia pomnik z polnych kamieni i tablica pamiątkowa znajdujące się na zbiorowej mogile ofiar. W miejscu tym wznie­siono także pomnik męczen­ników z tablicą zawie­rającą Droga Krzyżowa przy Sanktu­arium Unitów Podla­skich, fot. S. Turski nazwiska pomor­do­wanych. W 1990 r. prochy męczen­ników przenie­siono do kościoła pw. św. Piotra i Pawła. Klasy­cy­styczny kościół z usytu­owaną obok dzwonnicą wznie­siono w 1838 r. W wyposa­żeniu na uwagę zasługuje ikona Matki Boskiej, namalowana w XVII w. Sanktu­arium Męczen­ników otacza imponująca archi­tektura stacji drogi krzyżowej. Na miejscowym cmentarzu znajduje się neogo­tycka kaplica grobowa Wierusz-Kowal­skich, kopiec żołnierzy polskich z 1920 r. oraz kapliczka z rzeźbą św. Jana Nepomucena. Zaczopki wieś i folwark założone w XVIII w. Liczne przykłady budow­nictwa drewnianego i stara, murowana szkoła z pocz. XX w. Za wsią cmentarz wojenny żołnierzy niemieckich z I wojny światowej. Derło wieś i folwark założone na początku XVI w. Pozostałość dawnego parku z XIX w. 93

96 Woroblin wieś znana od XV w. Liczne przykłady budow­nictwa drewnianego, w tym z końca XIX w. Murowany dwór z 1858 r. w otoczeniu dużego parku krajo­bra­zowego. Wygoda dawny folwark i osada biskupia. Warto wiedzieć, że to nie oddalony o 2 km Janów Podlaski, lecz położona bliżej Bugu Wygoda jest miejscem, gdzie znajduje się słynna na cały świat Stadnina Koni Janów Podlaski. Tutaj prowadzi się, z ogromnymi sukcesami, hodowlę koni czystej krwi arabskiej oraz koni półkrwi. Historia stadniny sięga roku 1817. Straty, które powstawały w wyniku I, a następnie II wojny światowej, były konse­kwentnie, z uporem odbudo­wywane, czego efektem jest wyjątkowa i jak najbar­dziej zasłużona pozycja stadniny na świecie. Wrażeń estetycznych w czasie wizyty w stadninie dostar­czają także jej zabytkowe budynki. Najstarsze stajnie Zegarową i Czołową z 1845 r. projek­tował Henryk Marconi. Natomiast murowane, Woron­cowska i Wyścigowa, oraz dwie murowano-drewniane pochodzą z końca XIX w. Kolejne cztery, drewniane, wznie­siono na początku XX w. Do stadniny prowadzi brama wjazdowa z 1840 r. Całość zabudowań otacza rozległy park krajo­brazowy z XVIII-XIX w. Janów Podlaski siedziba UG, pow. bialski. Osada, w przeszłości miasto (lokacja 1465 r.) z historią wzmian­kowaną od 1423 r. Po dawnej świet­ności Janowa pozostały: zespół pokate­dralny; kościół pw. św. Trójcy z 1714–35, dzwonnica z 1745 r., budynek dawnego seminarium duchownego, plebanii wraz z ogrodzeniem, kościół pw. św. Jana Chrzci­ciela zbudowany w latach 1790–1801, a obok późniejsze: dzwonnica- Stadnina Koni w Janowie Podlaskim, fot. arch. UMWL ‑brama, plebania wraz z ogrodzeniem. Pozostałość znajdu­jącego się w otoczeniu parku zespołu pałacowego biskupów to dwie oficyny z lat 1770–80. Grota Narusze­wicza zbudowana została z polnych kamieni w 1796 r., łatwo odnaleźć także pozosta­łości obwarowań ziemnych z fosą i podjazdem. Bubel Łukowiska wieś założona na przełomie XIII i XIV w., położona na wysokiej skarpie nadbu­żań­skiej. Przy drodze do sąsiedniej wsi Buczyce Stare znajduje się wiatrak-koźlak. Bubel Stary wieś z przełomu XIII-XIV w. z potwier­dzonym osadnictwem okresu brązu, wczesnej epoki żelaza i okresu rzymskiego. Drewniana cerkiew unicka z 1740 r. zamie­niona na prawo­sławną w latach 1875–1944 obecnie katolicki kościół filialny z wolno stojącą dzwonnicą z XVIII w. Wieś o typowej zabudowie ulicówki z wieloma drewnianymi budynkami miesz­kalnymi i gospo­dar­czymi. Bubel Stary jest ostatnią lewobrzeżną miejsco­wością nad granicznym Bugiem. 94

97 Historia, zabytki, przyroda Niemirów pierwsza prawo­brzeżna miejscowość leżąca na terytorium Polski w gm. Mielnik, pow. siemia­tycki, woj. podlaskie. Pierwsze wzmianki o miejsco­wości, wystę­pu­jącej wówczas pod nazwą Niwice, pochodzą z 1495 r. W 1691 r. Niemirów uzyskał prawa miejskie, które utracił dopiero w 1944 r. Zachował się miejski układ urbani­styczny z rynkiem (obecnie park). Klasy­cy­styczny kościół ufundowali w 1780 r. Czarto­ryscy wraz ze stiukowymi dekora­cjami. Do kościoła prowadzi dzwonnica-brama z 1823 r. Pół kilometra od Bugu znajduje się Góra Zamkowa średnio­wieczne grodzisko. W miejsco­wości można odnaleźć także pozosta­łości cmentarza żydow­skiego z macewami, a także, z racji tego, że w Niemi­rowie od lat budowano promy, używane w wielu miejscach do przeprawy przez Bug, jedną z takich zabyt­kowych konstrukcji, czynną do dzisiaj. Kościół w Gnojnie, fot. J. Tworek Klasy­cy­styczny kościół w Niemi­rowie, fot. J. Tworek Gnojno wieś malow­niczo położona u podnóża 30-metrowej nadbu­żań­skiej skarpy była wzmian­kowana w XVI w. jako miejsce przeprawy przez Bug oraz miejsce składo­wania towarów spławianych do Gdańska. Droga do rzeki nosi nazwę napole­oń­skiej według tradycji przeprawiał się tu w 1812 r. Napoleon Bonaparte. W 1863 r. w pobliżu przeprawy odbyła się bitwa powstańców z Rosjanami. We wsi znajduje się dawna cerkiew prawo­sławna w stylu rusko-bizan­tyjskim z 1875 r., zamie­niona na kościół po I wojnie światowej. Zachowało się też kilka drewnianych budynków miesz­kalnych i gospo­dar­czych z przełomu XIX i XX w. Prawo­brzeżny Niemirów w woj. podlaskim i lewobrzeżne Gnojno w woj. lubelskim to miejsco­wości najbliżej położone przy granicy rzecznej na Bugu z Biało­rusią. Dla turystyki kajakowej na Bugu mają podstawowe znaczenie jako miejsca kończenia spływów szlakiem Bugu granicznego i rozpo­czy­nania wędrówki na Bugu położonym w całości na terytorium Polski. Histo­rycznie i współ­cześnie Niemirów i Gnojno utrzymują ożywione kontakty na wielu płasz­czy­znach, a symbolem ich współ­pracy jest przeprawa promowa łącząca od wieków obydwie miejsco­wości. 95

98 5.2. Walory przyrod­nicze Rzeka i dolina Bugu należą do najmniej przekształ­conych działal­nością człowieka w Europie. Wynika to zarówno z ich niedo­stęp­ności na całym odcinku granicznym, jak też położeniu na obszarach dotychczas słabo zurba­ni­zo­wanych. Niezwykłe walory przyrod­nicze i krajo­brazowe Bugu skłoniły naukowców do postu­lo­wania i wdrażania wszelkich możliwych form ochrony przyrody i krajo­brazu. Na tym etapie ugrun­tował się program całościowej ochrony, który przybiera postać Trans­eu­ro­pej­skiego Pasma Ochrony Środo­wiska Przyrod­ni­czego wzdłuż górnego i środkowego Bugu na terytorium Ukrainy i Polski oraz Między­na­rodowy Rezerwat Biosfery Polesie Zachodnie na terenie Polski (z Poleskim Parkiem Narodowym), Białorusi (Polesie Brzeskie) i Ukrainy (z Szackim Parkiem Narodowym). Celem tych przed­się­wzięć jest wpisanie całej doliny rzeki Bug z jej niepo­wta­rzalnym bogactwem i pięknem na listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości i objęcie w całości ochroną prawną. Należy dodać, że bogactwo przyrod­nicze doliny Bugu jest uwzględ­nione przy tworzeniu Europej­skiej Sieci Ekolo­gicznej NATURA 2000. Nad Bugiem zapla­nowano utworzenie trzech ostoi habita­towych o łącznej powierzchni 60 tys. ha. Prawie cała dolina Bugu została też zapla­nowana jako ostoja ptactwa. Te ambitne, między­na­rodowe plany ochrony ekolo­gicznej korytarza rzeki Bug poprze­dzane są żmudnym, długo­trwałym procesem ochrony prawnej poszcze­gólnych jego partii przez wewnętrzne ustawo­dawstwo Polski, Ukrainy i Białorusi. Najbar­dziej zaawan­sowane i najwcze­śniejsze projekty reali­zowane są w Polsce. Wzdłuż Bugu powstały: Dołho­by­czowski Obszar Chronionego Krajo­brazu, Nadbu­żański Obszar Chronionego Krajo­brazu, Strze­lecki Park Krajo­brazowy, Sobiborski Park Krajo­brazowy, Nadbu­żański Obszar Chronionego Krajo­brazu (od ujścia Hanny do ujścia Krzny), planowany jako część Parku Krajo­bra­zowego Dolina Środkowego Bugu, Park Orlik krzykliwy, fot. R. Siek 96

99 Historia, zabytki, przyroda Obuwik pospolity, fot. L. Sapko Krajo­brazowy Podlaski Przełom Bugu, Obszar Chronionego Krajo­brazu Doliny Bugu i Nurca, Nadbu­żański Obszar Chronionego Krajo­brazu (mazowiecki odcinek Bugu), Nadbu­żański Park Krajo­brazowy. Wielkich postępów w dziedzinie ochrony środo­wiska dokonuje Ukraina, która zresztą najbar­dziej przekształciła pierwotną dolinę Bugu na swoim terytorium (szcze­gólnie na odcinku między Kamionką Buską a Czerwo­no­gradem). Dla ochrony Polesia Szackiego utworzono Szacki Park Narodowy w Obwodzie Wołyńskim. W Obwodzie Lwowskim planowane są cztery parki krajo­brazowe: Woroniacki (początek Bugu), Buski, Fiodo­rowka, Nadbu­żański, a Trans­eu­ro­pejskie Pasmo Ochrony Środo­wiska Przyrod­ni­czego w randze obszaru chronionego krajo­brazu obejmie całą ukraińską dolinę Bugu. Dotychczas najmniejsze zainte­re­so­wanie ochroną doliny Bugu wykazywała Białoruś, ale i tutaj następuje znaczący postęp. Utworzenie parku, obejmu­jącego częściowo dolinę Bugu i południowo- ‑zachodni skrawek Polesia Brzeskiego stanowi biało­ruską część Między­na­ro­dowego Rezerwatu Biosfery Polesie Nadbu­żańskie. Wymie­nione wyżej obszary, poddane lub planowane do objęcia ochroną, nie uwzględ­niają bardzo licznych rezer­watów i pomników przyrody w dolinie Bugu. Jest to jednak dosta­tecznie czytelna wskazówka dla zainte­re­so­wanych, z jakim bogactwem i osobli­wo­ściami krajo­brazu, a także flory i fauny spotkają się turyści na kajakowym szlaku rzeką Bug. Dla zaostrzenia apetytu prawdziwych krajo­znawców i koneserów walorów przyrod­ni­czych warto wskazać na niektóre chociażby perełki wzdłuż Bugu. Płaty roślin­ności stepowej w okolicach Gołębi i Kryłowa oraz rzadki suseł pereł­kowany. Przełomowy odcinek Bugu koła Ślipcza, Strzyżowa i Zosina (najbar­dziej na wschód położony punkt Polski, który zaliczyć mogą tak naprawdę tylko kajakarze) ze stromymi brzegami, gdzie gniazdują zimorodki i brzegówki. Od tego miejsca rozpo­czyna się najdłuższe i największe królestwo bocianów. Znawcy przyrody spotkają tu niezwykle rzadkie w Polsce rośliny stepowe przynie­sione wodami Bugu z dalekiego Podola. Potężny kompleks Lasów Strze­leckich ze słynną, strze­listą jak jodły, sosną matczańską, który jest siedli­skiem rzadkich ptaków drapieżnych: orlika krzykliwego, kobuza, trzmie­lojada, 97

100 Żółw błotny w Sobiborskim PK, fot. M. Dąbrowski jastrzębia, a w nadwodnych zaroślach błotniaków: popie­latego i stawowego. Zbliżając się do granicy z Biało­rusią, docieramy do wielkiego kompleksu Lasów Sobibor­skich. Wśród niedo­stępnych mokradeł tego terenu znajduje się jedna z najwięk­szych w Europie kolonii chronionego żółwia błotnego, dla którego utworzono rozległy rezerwat. Spotkać tu możemy rzadkie gatunki ptaków: bielika, dudka, derkacza, bociana czarnego, czaplę siwą i białą. W ostatnich latach upodobał sobie te tereny i coraz bardziej daje o sobie znać pracowity bóbr, którego ekspansja na niespo­tykaną dotychczas skalę jest widoczna już w całej dolinie Bugu. Liczne zwalone przez bobry drzewa i pojawiające się niespo­dzie­wanie zatory na granicznym Bugu stają się poważnym problemem zarówno dla mniej doświad­czonych kajakarzy, jak i dla insty­tucji odpowie­dzialnych za stan granicy. Za Włodawą (ze słynnym na cały kraj wodowskazem) rzeka staje się coraz bardziej bogata w nowe elementy. Częściej pojawiają się pokryte zaroślami wyspy, brzegi z czystymi, piasz­czy­stymi plażami zachę­cające do przystanków na odpoczynek oraz kwieciste łąki z tysiącami owadów i płaty lasów łęgowych. Na tym terenie być może uda nam się dostrzec wydrę lub rzadkie ptaki, jak: remiz, wodnik, kokoszka wodna, sieweczka rzeczna, derkacz, dudek. Od ujścia Krzny wpływamy do Szwaj­carii Podla­skiej, rezerwatu w Parku Krajo­bra­zowym Podlaski Przełom Bugu miejsce w pełni zasłu­gujące na nazwę, gdzie różnice wysokości w terenie dochodzą do 50 m. Podlaski Przełom Bugu to teren niezwykle atrak­cyjny krajo­brazowo. W okolicy Pratulina podziwiać możemy wspaniale zachowane nadrzeczne łęgi, coraz liczniejsze staro­rzecza zwane bużyskami otwarte i zamknięte, a które towarzyszą nam od Dubienki. Przemiesz­czając się wzdłuż Bugu, warto przyjrzeć się terasom zalewowym i lokali­zacji siedzib ludzkich. Miesz­kańcy nadbu­żań­skich miejsco­wości wiedzą o kaprysach przyrody i jej prawach, dlatego swoje siedziby sytuują powyżej terasów, czego przykłady można podziwiać z wody, chociażby pałace lub ich pozosta­łości w Czumowie, Dorohusku, Różance. 98

101 Historia, zabytki, przyroda W dolinie Bugu lub w jej bezpo­średnim sąsiedztwie nie brakuje wystę­pu­jących w ostępach leśnych dużych ssaków i całego bogactwa płazów i gadów, które trudno dostrzec z kajaka, ale już na postojach i biwakach lub nawet na wodzie trudno nie zauważyć przebo­gatej fauny, w tym fascy­nu­jącego świata owadów, w którym królują ważki i motyle. Zwornikiem przyrod­niczym na między­na­rodową skalę jest Polesie Zachodnie, gdzie na naszych oczach powstaje Między­na­rodowy Rezerwat Biosfery. Tutaj krzyżują się korytarze ekolo­giczne: na kierunku południ­kowym Bugiem i równo­leż­ni­kowym wyzna­czonym przez Prypeć. Rezerwaty biosfery to obszary tworzone od 1971 r. w ramach programu UNESCO Człowiek i Biosfera (MaB). Jego celem jest badanie wzajemnych relacji pomiędzy człowiekiem a biosferą oraz wpływanie na nie w taki sposób, by miały charakter zrówno­ważony. Pełnią one trzy zasad­nicze funkcje: zacho­wanie bioróż­no­rod­ności (ekosys­temów, gatunków, genów), rozwój dla zrówno­wa­żonej przyszłości (humani­styczny i społeczny), badania, monitoring oraz wymiana infor­macji w ramach światowej sieci MaB. Siłą rzeczy rezerwaty biosfery powstają na terenach o dobrze zacho­wanej przyrodzie i dużej wartości kultu­rowej. Między­na­rodowy Rezerwat Biosfery Polesie Zachodnie, tworzony na terenie Polesia, na pogra­niczu polsko-biało­rusko-ukraińskim, obejmuje trzy rezerwaty biosfery: 1. Polesie Zachodnie utworzony w Polsce w 2002 r. na powierzchni prawie 140 tys. ha, obejmuje obszar Pojezierza Łęczyńsko-Włodaw­skiego i terenów przyle­głych. W jego skład wchodzą: Poleski Park Narodowy, parki krajo­brazowe: Sobiborski, Poleski i Pojezierze Łęczyńskie; liczne rezerwaty przyrody, pomniki i użytki ekolo­giczne. Bogactwem tego terenu są liczne jeziora, różne typy torfowisk, rzadkie gatunki, w tym zagrożone w skali Europy i świata: wodniczka, derkacz, podgo­rzałka oraz żuraw, bielik, cietrzew, wilk, a także największa w kraju populacja żółwia błotnego. Prócz tego występuje tutaj wiele rzadkich gatunków roślin bagiennych: brzoza niska, wierzba Żuraw, fot. R. Siek borów­ko­listna 99

102 i lapońska, trzy gatunki rosiczek i wiele innych. Zabytki kultury to cerkwie w Kosyniu, Hańsku, Sosnowicy, Dratowie, wiatraki, drewniana zabudowa wsi i stare cmentarze. 2. Polesie Nadbu­żańskie utworzony w 2006 r. na Białorusi na obszarze ponad 48 tys. ha. Najcen­niejszą jego część stanowi zakaznik krajo­brazowy Polesie Nadbu­żańskie. Rezerwat obejmuje głównie kompleksy leśne (prawie wszystkie typy lasów wystę­pu­jących na Białorusi), naturalną dolinę Bugu oraz zbiorniki wodne pocho­dzenia naturalnego i sztucznego, np. ponad stuletni kompleks stawów w Stradeczu. Jest to teren cenny dla ptaków, występują tutaj m.in. czaple białe, bieliki, łabędzie krzykliwe. Rosną także rzadkie gatunki storczyków, których populacje są jednymi z najlicz­niej­szych na Białorusi (np. obuwik pospolity). Zabytki archi­tektury to drewniane cerkwie (np. w Czersku pocz. XVIII w., Miednej, Domaczewo, Dubok), cmentarze z I wojny światowej i drewniana zabudowa wsi. 3. Szacki utworzony w 2002 r. na Ukrainie, obejmuje powierzchnię około 75 tys. ha. W jego granicach znajduje się Szacki Park Narodowy z kompleksem najwięk­szych jezior na Ukrainie, z jeziorem Świtaź o pow. ponad 2500 ha, tereny torfo­wi­skowe, źródłowy odcinek Prypeci oraz niewielki fragment doliny Bugu. Bogactwem tego terenu są rzadkie gatunki fauny: wilk, bocian czarny, żuraw, żółw błotny, a także rzadkie zbioro­wiska leśne (np. świer­czyna na torfie). Poza tym znajdują się tutaj malow­nicze drewniane i murowane cerkwie (Świtaź, Pulmo, Szack) oraz stara drewniana zabudowa wsi. Tworzony Między­na­rodowy Rezerwat Biosfery Polesie Zachodnie ma obejmować łącznie obszar 263 tys. ha. Lasy Strze­leckie, fot. K. Łapińska (arch. ZLPK) 100

103 Historia, zabytki, przyroda Dolina Bugu tereny objęte ochroną 101

104 Obszary objęte ochroną w województwie lubelskim Parki narodowe 1. Poleski Park Narodowy 2. Rozto­czański Park Narodowy Parki krajo­brazowe 1. Chełmski Park Krajo­brazowy 2. Kazimierski Park Krajo­brazowy 3. Kozło­wiecki Park Krajo­brazowy 4. Krasno­brodzki Park Krajo­brazowy 5. Krzczo­nowski Park Krajo­brazowy 6. Nadwie­przański Park Krajo­brazowy 7. Park Krajo­brazowy Lasy Janowskie 8. Park Krajo­brazowy Podlaski Przełom Bugu 9. Park Krajo­brazowy Pojezierze Łęczyńskie 10. Park Krajo­brazowy Puszczy Solskiej 11. Poleski Park Krajo­brazowy 12. Południo­wo­roz­to­czański Park Krajo­brazowy 13. Skier­bie­szowski Park Krajo­brazowy 14. Sobiborski Park Krajo­brazowy 15. Strze­lecki Park Krajo­brazowy 16. Szcze­brze­szyński Park Krajo­brazowy 17. Wrzelo­wiecki Park Krajo­brazowy Obszary chronionego krajo­brazu 1. Chełmski Obszar Chronionego Krajo­brazu 2. Chodelski Obszar Chronionego Krajo­brazu 3. Czernie­jowski Obszar Chronionego Krajo­brazu 4. Dołho­by­czowski Obszar Chronionego Krajo­brazu 5. Grabo­wiecko Strze­lecki Obszar Chronionego Krajo­brazu 6. Kraśnicki Obszar Chronionego Krajo­brazu 7. Łukowski Obszar Chronionego Krajo­brazu 8. Nadbu­żański Obszar Chronionego Krajo­brazu 9. Nadbu­żański Obszar Chronionego Krajo­brazu 10. Obszar Chronionego Krajo­brazu Annówka 11. Obszar Chronionego Krajo­brazu Dolina Ciemięgi 12. Obszar Chronionego Krajo­brazu Kozi Bór 13. Obszar Chronionego Krajo­brazu Pradolina Wieprza 14. Pawłowski Obszar Chronionego Krajo­brazu 15. Poleski Obszar Chronionego Krajo­brazu 16. Radzyński Obszar Chronionego Krajo­brazu 17. Rozto­czański Obszar Chronionego Krajo­brazu 102

105 Polskie dopływy Bugu granicznego Rozdział 6

106 Spływ Uherką, fot. M. Gołębiowska Od kilku lat syste­ma­tycznie wzrasta zainte­re­so­wanie szlakami kajakowymi na lewobrzeżnych dopływach Bugu granicznego: Huczwie (ujście 352,5 km szlaku Bug graniczny ), Uherce (ujście 221 km szlaku Bug graniczny ), Włodawce (ujście 162,5 km szlaku Bug graniczny ), Krznie (ujście 49,0 km szlaku Bug graniczny ). Rzeki te są wykorzy­stywane do organi­zacji 1–3‑dniowych spływów. Na Włodawce organizuje się również spływy na jej dopływach (Krzewianka, Krzemianka, Tarasienka) lub etapy początkowe spływów Bugiem. Spośród innych dopływów do rozpo­czy­nania spływów Bugiem mogą być wykorzy­stywane również: Wełnianka z Dubienki (ujście 278,9 km szlaku Bug graniczny ), Udal z Husynnego (ujście 256,7 km szlaku Bug graniczny ) i Kałamanka z Kodnia (ujście 93,1 km szlaku Bug graniczny ). O ile Krzna i Huczwa od dawna są opisane w litera­turze dla kajakarzy, o tyle Uherka i Włodawka stały się modne dopiero w ostatniej dekadzie dzięki publi­kacjom przewod­ni­kowym oraz organi­zacjom spływów promo­cyjnych i nieko­mer­cyjnych, a także dostęp­ności kajaków w rozwi­ja­jących się wypoży­czal­niach we Włodawie i powiecie. Manka­mentem wszystkich dopływów są regulacje melio­ra­cyjne większości szlaków na tych dopływach Bugu. W ostatnich latach, w wyniku zanie­chania lub ograni­czenia tych prac oraz inten­sywnej działal­ności bobrów, przyroda z powodzeniem przywraca naturalną kolej rzeczy, czego dowodem jest okazała tama bobrów na Więziennym Rowie (Krzewianka) powstała w 2009 r. Szlaki kajakowe na dopływach Bugu możemy zakwa­li­fi­kować jako wiosenne, ale ich pokony­wanie jest możliwe nawet w środku lata. HUCZWA lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Grzędę Sokalską, Padół Zamojski i Roztocze. Długość 75 km, pow. dorzecza 563 km 2, wypływa w okolicy Tomaszowa Lubel­skiego. W pobliżu także źródła Sołokii i Wieprza. Dopływy prawe: Kamień, dopływy lewe: Rachanka, Białka, Siniocha. Ważniejsze miejsco­wości nad Huczwą: Łaszczów, Tyszowce, Czermno, Turkowice, Wronowice, Werbkowice, Hrubieszów. Uchodzi do Bugu na wschód 104

107 Polskie dopływy Bugu granicznego od Hrubie­szowa (6 km do ujścia). Szlak kajakowy Huczwą od Łaszczowa do ujścia o długości 55 km. Długość rzeki 77 km. Długość szlaku 55 km. Skala trudności szlak trudny. Skala uciąż­li­wości szlak uciążliwy. Malow­ni­czość szlak bardzo malow­niczy. Szlak kajakowy Huczwa rozpo­czyna się w Łaszczowie i dzielony może być na nastę­pujące etapy: Łaszczów Tyszowce: 12 km. Tyszowce Werbkowice: 20 km. Werbkowice Hrubieszów: 17 km. Hrubieszów ujście: 6 km. Na szlaku Huczwy nie ma żadnych urządzeń i ułatwień dla kajakarzy. Rzeka może być wykorzy­stywana jako samodzielny szlak na organi­zację 2–3‑dniowych imprez lub jako miejsce startowe na Bug: z Werbkowic (jaz przy cukrowni) 23 km do ujścia, z Hrubie­szowa (most i jaz przed rozwi­dleniem) 9 km do ujścia, z Gródka (okolice grodziska, kładka) 1 km do ujścia. Mimo braku zagospo­da­ro­wania Spływ Huczwą pod mostem koło Hrubie­szowa, fot. J. Tworek turystycznego, Huczwa może być bardzo atrak­cyjnym urozma­iceniem dla kajakarzy wędru­jących Bugiem. Km Brzeg Miejsco­wości, budowle wodne, urządzenia i inne Ü 55,0 Łaszczów most żelbe­tonowy, droga 852 0,0 54,5 Czerkazy most betonowy 0,5 50,5 Kol. Dobużek most rolniczy 4,5 47,0 Mikulin most drewniany 8,0 44,0 Tyszowce most żelbetowy, droga 850 11,0 43,5 Tyszowce most 11,5 38,0 Turkowice PTR jaz 17,0 36,0 L Czermno grodzisko 19,0 34,0 Wronowice most 21,0 29,0 Malice jaz kozłowy, most 26,0 28,0 Konopne most 27,0 25,0 Werbkowice most 29,5 25,5 Werbkowice most 30,0 24,5 Werbkowice Terebiniec most 30,5 23,5 Werbkowice most żelbetowy, droga 847 31,5 23,0 Werbkowice cukr. Jaz 32,0 17,5 Podhorce most 37,5 17,0 Podhorce most 38,0 12,0 Brodzice most kolei wąsko­to­rowej 43,0 11,0 Sławęcin most 44,0 105

108 9,0 Hrubieszów jaz z mostem 46,0 8,0 Hrubieszów most żelbetowy, droga 844 47,0 6,5 Hrubieszów stopień z piętrzeniem 48,5 4,0 Hrubieszów most żelbetowy, droga 74 51,0 1,0 Gródek kładka 54,0 1,0 P Gródek grodzisko 54,0 0,0 Ujście do Bugu 55,0 Huczwa: Werbkowice Hrubieszów ujście UHERKA lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Pagóry Chełmskie i Obniżenie Dubienki. Długość 44 km, pow. dorzecza 575 km 2. Wypływa spod wsi Zagroda na południe od Chełma. Dopływy prawe: Słyszówka, Gdola, dopływy lewe: Janówka, Garka, Lepie­tucha. Ważniejsze miejsco­wości nad Uherką: Chełm, Stańków, Zarzecze, Ruda, Rudka, Siedliszcze. 106

109 Polskie dopływy Bugu granicznego Uchodzi do Bugu poniżej wsi Siedliszcze przed Uhruskiem. Szlak kajakowy Uherką: Stańków Zarzecze Siedliszcze o długości 28 km. Długość rzeki 44 km. Długość szlaku 28 km. Skala trudności szlak łatwy, otwarty dla wszystkich. Skala uciąż­li­wości szlak nieuciążliwy. Malow­ni­czość szlak malow­niczy. Km Brzeg Miejsco­wości, budowle wodne, urządzenia i inne Ü 27,8 Most betonowy Stańków zalew 0,0 27,5 Próg betonowy 0,3 26,0 L Ujście Garki 1,8 25,0 Mostek drewniany Wólka Czułcz 2,8 23,4 Most betonowy Zarzecze Holówka 4,6 21,2 Most drewniany 6,6 21,1 Jaz kozłowy 6,7 21,0 Most betonowy z progiem 6,8 19,2 Most betonowy Sajczyce Majdan 8,8 16,0 Ujście Lepie­tuchy 11,8 16,0 Pozostałość drewnianego mostu 11,8 13,3 P Iłowa Sykowe 14,5 10,0 Most betonowy Ruda 17,9 8,9 L Wodowskaz 17,9 8,3 Jaz kozłowy 18,9 6,5 Most kolejowy 21,3 5,9 P Ujście Gdoli 22,1 3,2 Most betonowy Rudka 25,5 1,3 Most betonowy Siedliszcze I 26,6 0,8 Most betonowy niski Siedliszcze II 26,9 0,0 Ujście do Bugu 27,8 Dogodne punkty etapowe lub postojowe spływu to: Stańków zalew (początek szlaku), Zarzecze (23,4 km), Sajczyce (19,2 km), Iłowa-Sykowe (13,3 km), Ruda (10,0 km), Rudka (3,2 km), Siedliszcze (0,8 km). Szlak kajakowy Uherką jest jedynym profe­sjo­nalnie oznako­wanym szlakiem na omawianym terenie. Poza oznako­waniem brak jest zagospo­da­ro­wania. Istnieją plany zagospo­da­ro­wania: Rudka (gm. Ruda-Huta) przy Centrum Kultury i Rekreacji (doskonałe miejsce biwakowe): budowa pomostu, urządzenie pola biwakowego z zapleczem (bieżąca woda, sanita­riaty, natryski, zaplecze kuchenne); Siedliszcze (gm. Wola Uhruska): zadaszenie turystyczne. WŁODAWKA lewobrzeżny dopływ Bugu, płynie przez Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie na Polesiu Zachodnim. Długość 31,5 km, wypływa ze zbiornika Wytyczno. Dopływy prawe: Krzemianka, Tarasienka, Więzienny Rów, dopływy lewe: Mietułka, Ulanówka. Ważniejsze miejsco­wości nad Włodawką: Kołacze, Suchawa, Okuninka, Włodawa. W przeszłości (od 1387 r.) Włodawka była rzeką graniczną między Wielkim Księstwem Litewskim a Koroną. Szlak kajakowy Włodawką: Kołacze Suchawa Włodawa o długości 24 km. 107

110 Włodawka, Krzewianka, Krzemianka, Tarasienka Km Brzeg Miejsco­wości, budowle wodne, urządzenia i inne Ü 24,00 Kol. Kołacze most drogi 82 0,0 23,9 Kołacze próg, kładka stalowa 0,1 22,5 Most żelbetowy Kołacze, droga nr 819 1,5 16,8 P Ujście rz. Krzewianki 7,2 13,0 Jaz żelbetowy Suchawa (l) 11,0 12,9 Most żelbetowy Suchawa 11,1 10,4 P Ujście rz. Krzemianki 13,6 8,1 Most drewniany Adamki 15,9 8,0 L Pomost, pole biwakowe 16,0 6,8 Jaz żelbetowy 17,2 5,9 Kładka drewniana dla pieszych 18,1 4,6 Most żelbetowy (Włodawa Chełm nr 812) 19,4 4,5 Stopień z piętrzeniem 19,5 3,7 P Ujście rz. Tarasienki 20,2 3,4 Kładka stalowa (szlak rowerowy) 20,5 1,5 Most żelbetowy (ul. Okunińska, droga nr 816) 22,5 1,1 Kładka drewniana (ogródki) 22,9 0,7 Most drewniany (Grobla) 23,3 0,0 Ujście do Bugu 23,9 108

111 Polskie dopływy Bugu granicznego Długość rzeki 51,5 km Długość szlaku 24 km Skala trudności szlak łatwy, otwarty dla wszystkich Skala uciąż­li­wości szlak nieuciążliwy Malow­ni­czość szlak bardzo malow­niczy Dogodne punkty etapowe lub postojowe na Włodawce to: Kołacze (most drogi 819), Suchawa (most), Adamki, Okuninka (most na 812), Włodawa (most na 816). Szlak Włodawki posiada bardzo dobrze urządzone miejsce pobytowe w Adamkach pole namiotowe, obszerne zadaszenia turystyczne, miejsce na ognisko, pomosty stałe dla kajakarzy i wędkarzy, suche sanita­riaty. Spływ Włodawką, fot. arch. PTTK Włodawa Podobne acz skrom­niejsze zagospo­da­ro­wanie na początku szlaku w Kołaczach. Od 2012 r. przy ostatnim moście przed ujściem we Włodawie funkconuje przystań z pływa­jącymi pomostami. Dopływy Włodawki: Krzewianka (Więzienny Rów) szlak o długości 9 km, początek przy moście w Szcze­śnikach, ujście do Włodawki powyżej Suchawy (km 16,8). Szlak łatwy, nieuciążliwy, malow­niczy. Krzemianka szlak o długości 9 km, początek przy moście drogi Osowa-Dubeczno, ujście poniżej Suchawy (km 10,4). Szlak trudny, bardzo uciążliwy, bardzo malow­niczy. Tarasienka szlak o długości 8 km, początek w Kol. Żłobek, ujście poniżej Okuninki (km 3,7). Szlak łatwy, nieco uciążliwy, bardzo malow­niczy. Przy niskim stanie wody krótszy wariant szlaku od mostu pomiędzy Okuninką i Tarasiukami. Ponieważ Tarasienka przepływa przez Jez. Glinki (wypływ 100 m na lewo od wpływu) możliwy jest postój nad brzegiem jeziora (1 km od wypływu). Na dopływach Włodawki brak jest infra­struktury turystycznej ułatwia­jącej uprawianie turystyki kajakowej. Projekty zagospo­da­ro­wania turystycznego zakładają budowę ułatwień dla kajakarzy (pomosty, zadaszenia) na Włodawce i jej dopływach w Suchawie (Włodawka) i początku szlaków na Krzewiance i Krzemiance KRZNA lewy dopływ Bugu, płynie na Nizinie Południo­wo­po­dla­skiej i Polesiu Podlaskim. Długość 119,9 km, powierzchnia dorzecza 3353,2 km 2. Początek Krzny stanowią dwie strugi wypły­wające w podmo­kłych lasach na Równinie Łukow­skiej (Krzna Północna 109

112 na wys. 165 m. n.p.m. i Krzna Południowa na wys. 169 m n.p.m. W Między­rzecu Podlaskim strugi łączą się i dalej jako Krzna płynie przez Zaklę­słość Łomaską i Równinę Kodeńską. Ujście na wysokości 130 m n.p.m. poniżej wsi Neple. Kanał Wieprz Krzna o długości 140 km łączy Borowicę nad Wieprzem z Między­rzecem Podlaskim. Dopływy: prawe; Dzieg­ciarka, Rudka, Zielawa, Czapelka, lewe; Krzymosza, Piszczanka, Złota Krzywula, Klukówka. Główne miejsco­wości nad Krzną: Łuków, Międzyrzec Podlaski, Biała Podlaska, Neple. Szlak kajakowy Krzną: Biała Podlaska Neple o długości 44 km. Przy wyższych stanach wody możliwość dogodnego spływania z Między­rzeca Podla­skiego. Długość rzeki 120 km Długość szlaku 68 km Skala trudności szlak łatwy, otwarty dla wszystkich Skala uciąż­li­wości szlak nieuciążliwy Malow­ni­czość szlak malow­niczy Km Brzeg Miejsco­wości, budowle wodne, urządzenia i inne Ü 68,0 Most Międzyrzec Podlaski, ul. 3 Maja 0,0 68,0 Kolektor ciepłow­niczy Międzyrzec Podlaski 0,0 67,5 Kolektor ciepłow­niczy Międzyrzec Podlaski 0,5 67,5 Most Międzyrzec Podlaski, ul. Lubelska 0,5 67,5 Kładka Międzyrzec Podlaski, ul. Zamczysko 0,5 67,0 Kolektor ciepłow­niczy Międzyrzec Podlaski 1,0 66,5 Kładka Międzyrzec Podlaski 1,5 66,0 Kolektor ciepłow­niczy, Międzyrzec Podlaski 2,0 63,0 Most Wysokie 5,0 58,0 Most Kolonia Rogoźnica 10,0 58,0 Jaz Kolonia Rogoźnica (Puchacze) 10,0 49,0 Most Styrzyniec 19,0 45,0 Most Porosiuki 23,0 45,0 Jaz Porosiuki 23,0 43,5 Most drewniany Sława­cinek Stary 24,5 42,5 Kładka Biała Podlaska, ul. Droga Wojskowa 25,5 40,0 Most Biała Podlaska, ul. Łomaska 28,0 39,5 Most Biała Podlaska, Al.Tysiąclecia (droga.nr 83) 28,5 39,0 Kładka Biała Podlaska, ul. Mickie­wicza 29,0 38,5 Most Biała Podlaska, ul. Jana Pawła II 29,5 38,0 Kładka Biała Podlaska, ul. Kąpielowa 30,0 36,0 Jaz Biała Podlaska (Sielczyk) 32,0 35,0 Most Biała Podlaska, ul. Gwardii Ludowej 33,0 31,0 Jaz Czosnówka 37,0 27,0 Most Woskrzenice Duże (droga nr 2) 41,0 22,5 L Husinka tablica szlaku 45,5 22,0 Znisz­czony most Koczu­kówka 46,0 18,0 Most Kijowiec 50,0 17,5 Jaz Kijowiec 50,5 12,0 Most Nowosiółki 56,0 9,5 Jaz Malowa Góra 58,5 9,0 Most Malowa Góra 59,0 2,0 Most Neple (droga nr 698) 66,0 0,0 Ujście do Bugu 68,0 110

113 Polskie dopływy Bugu granicznego Szlak kajakowy Krzna rozpo­czyna się w Między­rzeczu Podlaskim i dzielony jest na nastę­pujące etapy: Między­rzecz Podlaski Biała Podlaska: 25 km. Biała Podlaska Woskrzenice: 19 km. Woskrzenice Neple: 25 km + 2 km do ujścia. Odcinek Bugu granicznego od Kuzawki do Niemirowa (Gnojna) wraz ze szlakiem Krzny stanowią zamknięty, bardzo atrak­cyjny, częściowo zagospo­da­rowany i oznakowany kompleks pod nazwą Szlak BUG-KRZNA, dosta­tecznie przygo­towany do uprawiania turystyki kajakowej. Ujście Krzny, fot. J. Tworek Krzna: Woskrzanice Duże Kijowiec Neple 111

114 KRZNA szcze­gółowy kilometraż: opis szlaku na odcinku Woskrzenice Neple ujście Km 27,0 (0,0) Woskrzenice Duże most drogi Nr 2. Miejsce wodowania bezpo­średnio za mostem na prawym brzegu. Km 24,5 (2,5) Widok cerkwi w Horbowie prawy brzeg. Km 22,5 (4,5) Husinka tablica infor­ma­cyjna szlaku na lewym brzegu. Po 600 m stary most na szynach o znisz­czonej drewnianej nawierzchni. Km 18 (9,0) Kijowiec most żelbetowy Km 17,5 (9,5) Kijowiec jaz. Uwaga! Spływać wyłącznie po rozeznaniu, przy niskim spiętrzeniu. Km 15,5 (11,5) Ukośnie nad rzeką linia wysokiego napięcia. Km 15,0 (12,0) Druga linia wysokiego napięcia nad rzeką. Km 13,0 (14,0) Linia średniego napięcia nad rzeką. Po chwili, na lewo zabudowa wsi Nowosiółki. Km 12,0 (15,0) Nowosiółki. Niewielki most żelbetowy. Na lewym brzegu silos Michał. Km 11,5 (15,5) Wysoki, urwisty acz krótki lewy brzeg w zakolu z gniazdami brzegówki. Km 9,5 (17,5) Malowa Góra jaz. Uwaga! Spływać wyłącznie po rozeznaniu, przy niskim spiętrzeniu. Km 9,0 (18,0) Malowa Góra most żelbetowy. Za mostem na lewym brzegu wodowskaz łatowy. Na prawo widok neogo­tyc­kiego kościoła. Uwaga! Po 200 m próg z kamieni może stwarzać problem przy niskich stanach wody płynąć na lewo od środka rzeki. Km 5,5 (21,5) Prawy brzegu wysoki, piasz­czysty z sosnowym lasem. Km 3,0 (24,0) Z prawej i na wprost widok zabudowań wsi Neple. Po chwili z lewej odnoga staro­rzecza i miejsce nieist­nie­jącej już stanicy. Km 2,0 (25,0) Neple most żelbetowy drogi nr 698. Na postój przybijać na prawym brzegu przed mostem. Przy kończeniu spływu lewy brzeg pod mostem dobry dojazd po sprzęt (za mostem w prawo). Uwaga pod mostem bystrze i kamienie przy niskich stanach wody. Km 0,0 (27,0) Ujście Krzny do Bugu. Granica rezerwatu Szwaj­caria Podlaska. Przed ujściem ciekawe odsło­nięcia profi li geolo­gicznych na lewym brzegu. Ze względu na brak możli­wości dojazdu do ujścia, spływanie Krzną należy kończyć przy moście w Neplach. W przypadku wpływania na Bug konieczne jest zgłoszenie spływu w Placówce Straży Granicznej w Bohukałach zgodnie z Rozpo­rzą­dzeniem regulu­jącym warunki uprawiania turystyki na wodach granicznych. Najbliższe, dogodne miejsce przybi­jania na Bugu w miejsco­wości Krzyczew odległość od ujścia Krzny 4 km (800 m poniżej kościoła i wodowskazu). Opis miejsco­wości Neple w rozdziale Historia-zabytki-przyroda. Uwaga! Praktyczne i wygodne rozpo­czy­nanie spływów Bugiem przy ujściach jego dopływów wiąże się oczywiście z obowiązkiem powia­da­miania odpowiednich Placówek Straży Granicznej. 112

115 Bezpie­czeństwo na spływach Rozdział 7

116 Tamy bobrów niejed­no­krotnie mogą utrudniać spływ, fot. J. Tworek Zagad­nienie bezpie­czeństwa na spływach jest bardzo obszerne i obejmuje w różnym stopniu takie tematy jak: technika wiosło­wania i pływania; znajomość zagrożeń; ratow­nictwo i posłu­gi­wanie się sprzętem; umiejętność udzie­lania pierwszej pomocy; nawigacja, łączność i sygna­li­zacja na wodzie; znajomość węzłów; znaki żeglugowe i oznako­wanie szlaków kajakowych; ubiór i ekwipunek; progno­zo­wanie pogody i jej wpływ na program i uczest­ników. Jednym z najważ­niej­szych i często niedo­ce­nianym elementem, mającym niewąt­pliwie przeło­żenie na bezpie­czeństwo, jest rozstrzy­gnięcie — z kim i pod czyim kierow­nictwem znajdziemy się na kajakowym szlaku. Szcze­gólnie nowicjusze muszą mieć pewność, że ich braki w teorii i praktyce oraz słabości w nieznanym otoczeniu znajdą zrozu­mienie i spotkają się z życzliwym wsparciem, radą i pomocą bardziej doświad­czonych. Na spływach nie ma demokracji, a uczestnicy muszą wiedzieć, że kluczowe decyzje związane przede wszystkim z bezpie­czeń­stwem podejmują przed­sta­wi­ciele organi­zatora, posia­dający niezbędną wiedzę i kwali­fi­kacje. Jeśli komandor spływu zarządzi przeno­szenie kajaków brzegiem dla ominięcia przeszkody powin­niśmy się do tego zasto­sować. Nawet na najmniejszym spływie uczestnicy powinni mieć pewność, że jest z nimi ktoś, kto posiada upraw­nienia instruktora rekreacji ruchowej, instruktora PZK, przodownika PTTK lub chociażby doświad­czenie obejmujące znajomość szlaku czy odznaki kajakowe. Kajakarstwo jest wyjątkowo przyjemnym i zdrowym sposobem obcowania z naturą. Jest też bezpieczne, ale pod warunkiem, że postę­pujemy rozsądnie, przestrze­gając kilku podsta­wowych, podanych niżej zasad. Zawsze licz się z możli­wością wywrotki kajaka. Każda nieumiejąca pływać osoba, która wsiada do kajaka, podejmuje 114

117 Bezpie­czeństwo na spływach ryzyko. Można je zmniejszyć, zakła­dając kamizelkę ratunkową. Jeżeli wozisz w kajaku dzieci, to pamiętaj, że w razie wypadku jedna osoba dorosła będzie w stanie ratować tylko jedno dziecko. Podczas wywrotki w pierwszej kolej­ności ratuj człowieka, jego sprzętem zajmiesz się później. Osoby potra­fiące pływać powinny liczyć się z ograni­czeniem swoich możli­wości przez ubranie, szybki prąd na rzece, falę na jeziorze lub morzu i niską tempe­raturę wody. Dlatego w trudnych warunkach należy zakładać kamizelkę aseku­ra­cyjną, a na morzu i większych akwenach śródlą­dowych kamizelkę ratunkową. Nigdy nie pływaj samotnie na trudnej rzece. Zawsze powinien być koło Ciebie ktoś, kto pomoże Ci w razie wypadku. Nigdy nie pływaj w nocy. Udzie­lenie pomocy w ciemności jest bardzo trudne, a często wręcz niemożliwe. Nigdy nie wsiadaj do kajaka po spożyciu alkoholu lub środków odurza­jących. One spowal­niają Twoje reakcje i ograni­czają rozsądek. Alkohol nie rozgrzewa, ale przyspiesza utratę ciepła. Wypadki są nieocze­kiwane. W krytycznych sytuacjach nie ma czasu na demokrację i dlatego każda grupa powinna wybrać osobę, która w razie wątpli­wości podejmie szybką decyzję. Takim decyzjom należy się bezwzględnie podpo­rząd­kować. Woda jest poten­cjalnie groźnym i zdradliwym żywiołem. Przed spływem dowiedz się jak najwięcej o trasie, którą chcesz przepłynąć. Pamiętaj, że największym niebez­pie­czeń­stwem są spiętrzenia wody powinieneś wiedzieć, czy i gdzie znajdują się sztuczne progi, tamy, młyny. Zachowaj tam szcze­gólną ostrożność. Spływająca woda tworzy poniżej spiętrzenia poziome zawiro­wanie stano­wiące pułapkę dla osoby, która się w nim znajdzie. Nie należy próbować przepływać takich miejsc, bo konse­kwencje wywrotki są tam dużo poważ­niejsze niż gdzie indziej. Pamiętaj, że rzeki są szcze­gólnie groźne przy wezbranej wodzie; pływanie przy stanach powodziowych jest zawsze i wszędzie niebez­pieczne. Przełomowy odcinek Bugu za Ślipczami, fot. J. Tworek 115

118 Przed wypły­waniem na otwarte akweny (duże jeziora, morza itp.) zawsze trzeba sprawdzić warunki pogodowe. Wybieraj taki akwen, na którym sobie poradzisz w konkretnych warunkach hydro­lo­gicznych i meteoro­lo­gicznych, uwzględ­niając sprzęt, którym dyspo­nujesz. Wody górskie i morza stwarzają szcze­gólne zagro­żenia. Jeżeli chcesz po nich pływać, to powinieneś zdobyć odpowiednie umiejęt­ności i zaopa­trzyć się we właściwy sprzęt. Kajak to mała łódka. Zwracaj uwagę na większe jednostki pływające i zawsze ustępuj im z drogi; jesteś najmniejszy i najbar­dziej zwrotny. Zachowaj zawsze duży odstęp od statków, barek, promów. Odpowiedni sprzęt jest koniecznym warunkiem bezpie­czeństwa. Twój kajak powinien być nieza­ta­pialny (dzięki wodosz­czelnym komorom lub workom wypor­no­ściowym). Zawsze miej pod ręką (a najlepiej na sobie) kamizelkę aseku­ra­cyjną (na dużych akwenach ratunkową). Pamiętaj o odpowiednim ubraniu; zwłaszcza przy złej pogodzie i w zimnej wodzie właściwe ubranie może uratować życie. Ubranie nie może krępować ruchów i być zbyt ciężkie; gruby płaszcz i kalosze mogą po wywrotce pociągnąć Cię na dno. Na wodach górskich pamiętaj o założeniu kasku i zabraniu ze sobą rzutki (na wodach nizinnych przynaj­mniej na części kajaków). Nigdy nie zaszkodzi wozić ze sobą szczelnie zapako­wanej apteczki jeżeli nie będziesz jej miał pod ręką, to okaże się niezbędna! Naucz się udzielać pierwszej pomocy. Staraj się cały czas uczyć i rozwijać swoje umiejęt­ności i wiedzę. Im więcej umiesz, tym większe jest Twoje (i innych uczest­ników spływu) bezpie­czeństwo. Ćwicz techniki udzie­lania pierwszej pomocy, posłu­gi­wania się rzutką ratunkową, stoso­wania węzłów. W razie potrzeby natych­mia­stowego zasto­so­wania tych umiejęt­ności nie ma czasu na naukę. Zwracaj uwagę na innych i pomagaj im w razie potrzeby. Węzły Dla zdecy­do­wanej większości naszego społe­czeństwa sztuka posłu­gi­wania się i znajomość praktycznego zasto­so­wania węzłów to tajemna wiedza żeglarzy i alpinistów. Jest w tym sporo racji, podsycają ją także skutecznie sami zainte­re­sowani, czemu trudno się dziwić. Sposoby łączenia lin były opraco­wywane przez wieki przez żeglarzy jako podstawowy element ich rzemiosła i bezpie­czeństwa. Uzyskanie patentów żeglar­skich i uprawnień tater­nickich wiąże się z bezwzględnym wymogiem perfek­cyjnej, praktycznej znajo­mości węzłów. Dla potrzeb turystów kajakarzy, a również ułatwiania sobie codziennych, często proza­icznych zajęć, nie jest to wymogiem formalnym, ale warto poznać i nauczyć się przynaj­mniej kilku podsta­wowych 116

119 Bezpie­czeństwo na spływach węzłów. Sztuki wiązania węzłów uczymy się z wyprze­dzeniem, a nie w sytuacji koniecz­ności natych­mia­stowego zasto­so­wania. Węzeł ratow­niczy jest to węzeł, który powinien być koniecznie znany nie tylko ludziom związanym z uprawianiem rekreacji na wodzie. Jest on bardzo ważny w kontekście praktycznej znajo­mości udzie­lania pierwszej pomocy w różnych okolicz­no­ściach. Węzeł ratow­niczy może być używany przy wycią­ganiu z wody człowieka, który jeszcze nie utracił przytom­ności. Jeśli rzucimy linę przytomnemu, ale znajdu­jącemu się w niebez­pie­czeń­stwie człowiekowi, to będzie on mógł jedną ręką trzymać linę, a drugą wykonać węzeł ratow­niczy i w ten sposób znaleźć się w nieza­ci­ska­jącej się pętli, co pozwoli przyho­lować go do kajaka lub brzegu. Podaną linę trzyma się cały czas lewą ręką. Ręką prawą oprowadza się wolny koniec liny pod pachami. Wiązanie węzła rozpo­czyna się, wykonując ruch nadchwytem i podchwytem (ryc. 1–1) wokół trzymanej liny. W ten sposób ręka prawa razem z trzymanym końcem liny znajduje się w pętli (ryc. 1–2). Wolny koniec przekładamy teraz wokół liny (ryc. 1–3) i, ciągnąc go do siebie (ryc. 1–4), zaciskamy pętlę (ryc. 1–5). Przez zawią­zanie węzła ratow­ni­czego tworzy się na linie oczko (ryc. 1–6), które może także służyć do nałożenia liny na pachołek przy pomoście itp. Węzeł ratow­niczy trzyma nieza­wodnie, a rozwiązuje się bardzo łatwo. Więcej infor­macji na temat bezpie­czeństwa (i nie tylko) znajdziesz: na stronie inter­ne­towej www.kajak.org.pl, na stronie inter­ne­towej www.ktkaj.pttk.pl, na stronie inter­netowe www.kajaki.nadbugiem.pl, w poradniku Kajakarstwo. M. Weckwerth. Pascal, Bielsko-Biała 2006 oraz w wielu publi­ka­cjach i na stronach inter­ne­towych związanych z kajakar­stwem. 117

120 118 Znak infor­ma­cyjno-ostrze­gawcze na szlakach krajowych

121 Infor­macje praktyczne Rozdział 8

122 Kajakarze w okolicy Kodnia, fot. J. Tworek Samorządy Urząd Marszał­kowski Województwa Lubel­skiego Depar­tament Promocji i Turystyki ” 20–072 Lublin, ul. Lubomelska 1–3 sekre­tariat: tel. 81 441 67 89, fax 81 441 67 90 ď www.lubelskie.pl Starostwo Powiatowe w Hrubie­szowie ” 22–500 Hrubieszów, ul. Narutowicz 34 tel. 84 696 50 68 ď www.starostwo.hrubieszow.pl Urząd Gminy Dołho­byczów ” 22–540 Dołho­byczów, ul. Spółdzielcza 2a tel. 84 653 25 24 ď www.dolhobyczow.pl Urząd Gminy Mircze ” 22–530 Mircze, ul. Kryłowska 20 tel. 84 651 90 04 ď www.mircze.pl Urząd Gminy Hrubieszów ” 22–500 Hrubieszów, ul. Bolesława Prusa 8 tel. 84 696 26 81 ď www.hrubieszow-gmina.pl Urząd Gminy Horodło ” 22–523 Horodło, ul. Jurydyka 1 tel.84 651 54 47 ď www.horodlo.pl 120

123 Infor­macje praktyczne Starostwo Powiatowe w Chełmie ” 22–100 Chełm, pl. Niepod­le­głości 1 tel. 82 562 75 01 ď www.powiat.chelm.pl Urząd Gminy Dubienka ” 22–145 Dubienka, ul. 3 Maja 6 tel. 82 566 80 02 ď www.dubienka.lubelskie.pl Urząd Gminy Dorohusk ” 22–175 Dorohusk, ul. I Armii WP 50 tel. 82 566 10 89 ď www.dorohusk.lubelskie.pl Urząd Gminy Ruda-Huta ” 22–110 Ruda-Huta, ul. Niepod­le­głości 44 tel. 82 568 60 33 ď www.ruda-huta.home.pl Starostwo Powiatowe we Włodawie ” 22–200 Włodawa, al. Piłsud­skiego 24 tel. 82 572 56 90 ď www.powiat.wlodawa.pl Urząd Gminy Wola Uhruska ” 22–230 Wola Uhruska, ul. Parkowa 5 tel. 82 591 50 03 ď www.wolauhruska.pl Urząd Gminy Włodawa ” 22–200 Włodawa, al. Jana Pawła II 22 tel. 82 572 12 34 ď www.gmina-wlodawa.pl Urząd Miasta Włodawa ” 22–200 Włodawa, al. Piłsud­skiego 41 tel. 82 572 14 44 ď www.wlodawa.eu Urząd Gminy Hanna ” 22–220 Hanna, Hanna 43b tel. 83 379 80 27 ď www.gminahanna.pl Starostwo Powiatowe w Białej Podla­skiej ” 21–500 Biała Podlaska, ul. Brzeska 4 tel. 83 343 75 31 ď www.powiatbialski.eu Urząd Gminy Sława­tycze ” 21–515 Sława­tycze, Rynek 14 tel. 83 378 33 58 ď www.slawatycze-gmina.pl Urząd Gminy Kodeń ” 21–509 Kodeń, ul. 1 Maja 20 tel. 83 375 41 55 ď www.koden.pl 121

124 Urząd Gminy Terespol ” 21–550 Terespol, ul. Wojska Polskiego 47 tel. 83 576 12 20 ď www.terespol.ug.gov.pl Urząd Miasta Terespol ” 21–550 Terespol, ul. Wojska Polskiego 130 tel. 83 375 23 27 ď www.terespol.pl Urząd Gminy Rokitno ” 21–504 Rokitno, Rokitno 39A tel. 83 345 35 50 ď www.rokitno.pl Urząd Gminy Janów Podlaski ” 21–505 Janów Podlaski, ul. Bialska 6a tel. 83 341 30 77 ď www.janowpodlaski.pl Urząd Gminy Konstan­tynów ” 21–543 Konstan­tynów, ul. Kard. St. Wyszyń­skiego 2 tel. 83 341 41 92 ď www.konstantynow.lubelskie.pl Pole biwakowe w Adamkach, fot. Józef Tworek Ośrodki i punkty infor­macji turystycznej Lublin Lubelski Ośrodek Infor­macji Turystycznej i Kultu­ralnej ” 20–113 Lublin, ul. Jezuicka 1/3 tel. 81 532 44 12 ď www.lublintravel.pl, www.lubelskietravel.pl? info@​loitik.​eu Biała Podlaska Centrum Infor­macji Turystycznej i Kultu­ralnej ” 21–500 Biała Podlaska, ul. Warszawska 11 tel. 83 341 67 20 ď www.cit.bckbialapodlaska.pl? citbialapodlaska@​o2.​pl 122

125 Infor­macje praktyczne Włodawa Punkt Infor­macji Turystycznej FH‑U GRAŻKA ” 22–200 Włodawa, Rynek 4 tel. 82 572 20 69 ď www.napolesie.pl? grazka.​2@​wp.​pl! Wydawanie certy­fi­katów pomiaru stanu wody na Bugu Punkt Infor­macji Turystycznej ” 22–200 Włodawa, ul. Party­zantów 25 tel. 82 571 70 73 ď www.mosir.wlodawa.eu? it.​wlodawa@​gmail.​com Chełm Chełmski Ośrodek Infor­macji Turystycznej ” 22–100 Chełm, ul. Lubelska 63 tel. 82 565 36 67 ď www.itchelm.pl? itchelm@​wp.​pl Zamość Zamojski Ośrodek Infor­macji Turystycznej I Histo­rycznej ” 22–400 Zamość, Rynek Wielki 13 tel. 84 639 22 92 ď www.zoit.zamosc.pl? zoit@​osir.​zamosc.​pl ” 22–400 Zamość, ul. Łukasiń­skiego 2e tel. 84 538 70 96 ď www.zoit.zamosc.pl? it@​osir.​zamosc.​pl Sława­tycze Gminne Centrum Infor­macji ” 21–515 Sława­tycze, Rynek 14 tel. 83 378 34 73 ď www.gci.nadbugiem.pl? arkadiuszmisztal@​interia.​pl Widok na dolinę Bugu ze skarpy w okolicy wsi Gnojno, fot. A. Łazeba 123

126 Hrubieszów Trans­gra­niczne Centrum Infor­macji Turystycznej ” 22–500 Hrubieszów, ul. 3 Maja 15 tel. 84 696 23 80 ď www.miasto.hrubieszow.pl? turystyka@​miasto.​hrubieszow.​pl Dorohusk Punkt Infor­macji Turystycznej przy GBP ” 22–175 Dorohusk, ul. Parkowa 8 tel. 82 566 11 14 Dubienka Punkt Infor­macji Turystycznej przy DK ” 22–145 Dubienka tel. 82 566 80 83 Infor­macja o kwaterach agrotu­ry­stycznych Lubelski Związek Stowa­rzyszeń Agrotu­ry­stycznych ” 24–150 Nałęczów, al. Kasztanowa 2 tel. 81 501 43 11 ď www.agroturystyka.pl? info@​agroturystyka.​pl Powiatowe Centrum Stowa­rzy­szenie Agrotu­ry­styki w Hrubie­szowie z siedzibą w Horodle ” 22–523 Horodło, ul. Hrubie­szowska 1 tel. 84 651 51 01 (GOK) ď www.agroturystyka.pl/hrubieszów? horodlo@​agroturystyka.​pl Nadbu­żańskie Stowa­rzy­szenie Agrotu­ry­styczne ” 22–230 Wola Uhruska, ul. Parkowa 5 tel. 82 591 51 48 ď www.wolauhruska.pl? info@​agroturystyka.​pl Podlaskie Stowa­rzy­szenie Agrotu­ry­styczne ” 21–505 Janów Podlaski, ul. Piłsud­skiego 58 tel. 503 010 912? podlasie@​agroturystyka.​pl Spływy kajakowe, wypoży­czalnie kajaków Turystyka pod strzechą Agnieszka Mazur-Leśniak ” 22–530 Mircze, Kryłow, ul. Krótka tel. kom.: 606 857 117, 692 397 670 ď www.kajakibug.pl? e‑mail: info@​kajakibug.​pl Wypoży­czalnia i transport kajaków. Uczniowski Klub Sportowy KIKO przy SP nr 4 ” 22–400 Zamość, ul. Zamoy­skiego 4 tel. 84 638 95 00 ď www.splywynakresach.pl 124

127 Infor­macje praktyczne? e‑mail: flaga-​kajaki@​wp.​pl Organi­zacja spływów wg kalen­darza PTTK/PZK na Bugu oraz rzekach Roztocza i Ukrainy. PHU RELAKS Mariusz Szymański ” 22–470 Zwierzyniec, ul. 2 Lutego 12 tel. kom.: 609 471 538, 505 057 988 Baza: Zwierzyniec ď www.splywykajakowe.roztocze.net.pl? e‑mail: szymanskimariusz@​op.​pl OPEN-BUG Henryk Józiuk ” 22–100 Chełm, ul. Truba­kowska 4a/21 tel. 504 061 040 ď www.spływybugiem.szu.pl? e‑mail: joziuk44@​vp.​pl Wypoży­czalnia kajaków, spływy po Bugu. Baza Świerże. Gminny Ośrodek Sportu i Rekreacji ” 22–230 Wola Uhruska, ul. Sportowa 1 tel. 82 591 50 69 Wypoży­czalnia kajaków. F.H.U. OKUNINKA.INFO Waldemar Kazuro ” 22–200 Włodawa, Suszno 78 tel. kom.: 509 325 666, 505 514 813 Bazy: Włodawa, Okuninka ď www.okuninka.info? e‑mail: poczta@​okuninka.​info Wypoży­czalnia i transport kajaków, spływy łodziami. Miejski OŚrodeK SPORTU I REKREACJI WE WŁODAWIE ” 22–200 Włodawa, ul. Szkolna 4 tel. 82 572 25 87 ď www.mosir.wlodawa.eu? e‑mail: mosir.​wlodawa@​gmail.​com Wypoży­czalnia i transport kajaków. AKTYWNY WYPOCZYNEK MAREK POMIETŁO tel. kom.: 606 972 793 ď www.kajaki.nadbugiem.pl, www.kajakowaprzygoda.pl? e‑mail: info@​kajakowaprzygoda.​pl Spływy na Bugu, Włodawce, Krznie i Zielawie, wypoży­czalnia i transport kajaków. Przełom Bugu w Ślipczu, fot. J. Fuchs 125

128 126 1. Bondyr N., Tworek J., Ogólno­polskie Spływy Kajakowe BUG. Infor­mator przewodnik, Zarząd Oddziału PTTK w Chełmie, Chełm 1992. 2. Bondyr N., Rozto­czańskie szlaki kajakowe, Zarząd Oddziału PTTK w Chełmie, Chełm 1992. 3. Dubaj S., Chełmskie formacje ochrony granicy państwowej w latach 1945–2002, [w:] Rocznik Chełmski, T. 8, 2002, s. 331–359. 4. Gawarecki H., Marszałek J., Szcze­panik T., Wójci­kowski W., Lubelsz­czyzna. Przewodnik, Sport i Turystyka, Warszawa 1979. 5. Gloger Z., Dolinami rzek. Opis podróży wzdłuż Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy, Warszawa 1903. 6. Gołębiowski J., Chełmskie. Przewodnik turystyczny, [w:] Promotor, Lublin 1998. 7. Grodecki Z. (red), Infor­mator dróg wodnych śródlą­dowych żeglownych, Wydaw­nictwo Komuni­kacji i Łączności, Warszawa 1961. 8. Heinrich A., Szlaki wodne Polski. Oficjalny przewodnik Polskiego Związku Kajakowego, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1935. 9. Jastrzębski B., Turystyczne szlaki wodne Polski, Sport i Turystyka, Warszawa 1960. 10. Kondracki J., Geografia fizyczna Polski, PWN, Warszawa 1978. 11. Kozłowski W.A., Życie sportowe w Chełmie w latach 1918–1939, Chełmskie Towarzystwo Regio­nalne, Chełm 2004. 12. Ochrona i stan środo­wiska w województwie chełmskim. Infor­mator 1994, Chełm 1995. 13. Słownik geogra­ficzno-krajo­znawczy Polski, PWN, Warszawa 1992. 14. Rąkowski G., Polska egzotyczna. Przewodnik część druga, O.W. REWASZ, Warszawa 1996. 15. Skurzyński P., Kajaki od A do Z. Poradnik i przewodnik dla kajakarzy, Pascal, Bielsko-Biała 2003. 16. Turski S., Trzy Polesia, Starostwo Powiatowe we Włodawie, Włodawa 2010. 17. Tworek J., Rzeka Bug dla kajakarzy: przewodnik, TAWA, Chełm 2008. 18. Tworek J., Uherka: przewodnik dla kajakarzy, TAWA, Chełm 2007. 19. Tworek J., Włodawka: przewodnik dla kajakarzy. TAWA, Chełm 2007. 20. Wawryniuk A., Leksykon miejsco­wości powiatu chełm­skiego, Starostwo Powiatowe w Chełmie, Chełm 2002. 21. Wawryniuk A., Powiat włodawski: historia, geografia, gospo­darka, polityka. Monografia miejsco­wości, Starostwo Powiatowe we Włodawie, Włodawa 2010. 22. Weckwerth M., Kajakarstwo, Pascal, Bielsko-Biała 2006.

129 Literatura 23. Wójci­kowski W., Polesia czar: knieje i mszany, miasta i wioski, Tylda-WA, Lublin 2006. 24. Wysocki S., Żeglarstwo śródlądowe, Sport i Turystyka, Warszawa 1964. 25. Zięba M., Nasz Bug. KUL, Lublin 2008. 26. Zubkowicz R. i in., Biała Podlaska-Brześć. Nieod­kryty wschód, Amistad Sp. z o.o., Kraków 2008. Mapy 1. Mapa turystyczna 1:50 000, Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie część wschodnia, KARTPOL, Lublin 1997. 2. Mapa turystyczna 1:100 000, Działy Grabo­wieckie, KARTPOL, Lublin 1998. 3. Mapa turystyczno-topogra­ficzna 1:200 000, Roztocze od Kraśnika do Lwowa, Wojskowe Zakłady Karto­gra­ficzne, Warszawa 1993. 4. Mapa turystyczna 1:150 000, Województwo chełmskie, KART- POL, Lublin 1997. 5. Mapa turystyczna 1:200 000, Chełm Kowel. Pogra­nicze polsko- ‑ukraińskie, KARTPOL, Lublin 2004. 6. Mapa turystyczno-krajo­znawcza 1:50 000, Podlaski Przełom Bugu — park krajo­brazowy, DONATECH, Biała Podlaska. 7. Mapa turystyczna 1:50 000, Poleski Park Narodowy, Zakład Karto­grafii UMCS, Lublin 1994. 8. Mapa turystyczna 1:300 000, Województwo lubelskie, KART- POL, Lublin 2003. 9. Mapa topogra­ficzna Polski 1:100 000, Arkusz Tomaszów Lubelski M‑34–59/60, M‑35–49, WZKart., Warszawa 1999. 10. Mapa topogra­ficzna Polski 1:100 000, Arkusz Zamość M‑34–47/48, M‑35–37, WZKart., Warszawa 1999. 11. Mapa topogra­ficzna Polski 1:100 000, Arkusz Chełm M‑34–35/36, WZKart., Warszawa 1999. 12. Mapa topogra­ficzna Polski 1:100 000, Arkusz Włodawa M‑34–23/24, WZKart., Warszawa 2000. 13. Mapa topogra­ficzna Polski 1:100 000, Arkusz Biała Podlaska N‑34–143/144, WZKart., Warszawa 2000. 14. Mapa topogra­ficzna Polski 1:100 000, Arkusz Wisznice M‑34–11/12, WZKart., Warszawa 2000. 127

130 Indeks Bereźnica 25, 28, 77 Bubel Łukowiska 26, 38, 94 Bubel Stary 54, 94 Chełmski Park Krajo­brazowy 102 Czumów 25, 27, 53, 58, 74, 75, 98 Derło 93 Dołho­brody 33, 51, 53, 86 Dorohusk 8, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 25, 29, 30, 47, 50, 51, 53, 61, 77, 79, 80, 98, 121, 124 Dubienka 8, 10, 12, 18, 25, 29, 50, 53, 60, 77, 78, 79, 81, 98, 104, 106, 121, 124 Dubnik 25, 32, 53, 83 Gnojno 13, 15, 22, 38, 39, 54, 70, 95, 110, 123 Gołębie 9, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 22, 24, 25, 26, 46, 53, 56, 72, 73, 97 Gródek 10, 18, 40, 53, 58, 75, 105, 106 Hanna (wieś) 12, 51, 86, 87, 121 Hanna (rzeka) 10, 25, 33, 86, 96 Hniszów 25, 30, 53, 62, 80 Horodło 8, 10, 12, 25, 28, 47, 50, 53, 58, 76, 77, 120, 124 Huczwa 10, 18, 25, 27, 53, 75, 104, 105, 106 Husynne 25, 27, 29, 47, 53, 59, 75, 79, 104 Jabłeczna 15, 25, 32, 34, 53, 64, 88, 104 Janów Podlaski 12, 52, 54, 92, 94, 122, 124 Kodeń 8, 12, 26, 34, 35, 45, 51, 52, 53, 89, 90, 92, 104, 120,121 Kolem­czyce 29, 79 Kosmów 25, 27, 53, 57, 58, 74 Kostomłoty 26, 35, 53, 66, 90 Kryłów 8, 12, 15, 17, 25, 26, 27, 46, 47, 50, 53, 57, 73, 74, 97, 120, 124 Krzna 10, 18, 26, 36, 37, 53, 91, 92, 96, 98, 104, 109, 110, 111, 112, 125 Krzyczew 12, 17, 26, 37, 42, 53, 68, 92, 93, 112 Kuzawka 8, 16, 17, 22, 25, 26, 33, 36, 37, 53, 65, 68, 87, 91, 111 Lebie­dziew 35, 90, 91 Łęgi 26, 35, 40, 93 Łukaszówka 25, 28 Łuszków 25, 28, 53, 76 Matcze 25, 28, 53, 60, 76 Michalków 17, 18, 26, 35, 36, 53, 67, 90, 91 Mościce Dolne 25, 33, 88, Murawiec 26, 35, 90 Nadbu­żański Obszar Chronionego Krajo­brazu 96, 97, 102 Neple 10, 18, 36, 53, 91, 92, 110, 111, 112 Niemirów 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 24, 26, 38, 39, 54, 70, 95, 111 Okczyn 26, 35, 53, 90 Okopy 25, 30, 47, 53, 61 Orchówek 8, 25, 32, 64, 83, 84 Park Krajo­brazowy Podlaski Przełom Bugu 10, 72, 92, 97, 98, 102 Pratulin 22, 26, 37, 54, 68, 93, 98 128

131 Indeks Prehoryłe 26, 73, 74 Różanka 25, 32, 33, 53, 64, 86, 98 Siedliszcze 10, 18, 22, 25, 30, 31, 53, 81, 82, 106, 107 Skryhiczyn 50, 53, 60, 77 Sława­tycze 8, 12, 17, 20, 25, 33, 47, 51, 52, 53, 65, 87, 88, 121, 123 Sobiborski Park Krajo­brazowy 82, 96, 98, 99, 102 Sobibór 25, 31, 53, 63, 83, 85 Staro­siele 25, 29, 53, 60, 77 Stawki 33, 85 Strze­lecki Park Krajo­brazowy 77, 96, 102 Strzyżów 12, 17, 25, 28, 29, 75, 76, 97 Stulno 82 Suszno 32, 85, 125 Szostaki 26, 34, 53, 66, 89 Ślipcze 10, 27, 28, 47, 74, 97, 114 Świerże 25, 30, 47, 53, 62, 80, 125 Tarasienka 84, 104, 107, 108, 109 Terespol 5, 10 12, 14, 16, 17, 26, 35, 36, 37, 47, 52, 53, 67, 89, 90, 91, 92, 122 Uchańka 20, 25, 29, 53, 78, 79 Udal 10, 18, 25, 29, 79, 104 Uherka 10, 18, 25, 30, 31, 53, 81, 104, 106, 107, 126 Wełnianka 10, 18, 25, 29, 77, 78, 104 Włodawa 8, 12, 14, 17, 20, 25, 32, 49, 51, 53, 54, 64, 82, 83, 84, 85, 89, 98, 104, 107, 108, 109, 121 123, 125, 126, 127 Włodawka 10, 18, 25, 32, 83, 84, 85, 104, 107, 108, 109, 126 Wola Uhruska 12, 25, 31, 50, 51, 53, 62, 82, 107, 121, 124, 125 Wołczyny 25, 31, 53, 63, 82 Woroblin 69, 94 Wygoda 26, 37, 54, 69, 94 Zaczopki 69, 93 Zalewsze 26, 34, 53, 89 Zbereże 25, 31, 51, 53, 63, 82 Zosin 15, 25, 28, 47, 50, 53, 59, 76, 97 Żuki 26, 35, 36, 53, 90 129

132 130 Notatki

133 Notatki 131

134 132 Notatki

Rzeka Bug – odkryj jej piękno z naszą wypożyczalnią kajaków!

26 lutego 2019 , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

rzeka Bug, malownicza rzeka Bug, widok na Bug, graniczny Bug

Dlaczego rzeka Bug?

Bug to jedna z najpięk­niej­szych rzek w Polsce, która zachwyca swoim naturalnym charak­terem. Płynie przez malow­nicze tereny, otoczona dziką przyrodą, łąkami i lasami. To idealne miejsce dla miłośników spokoju, którzy chcą uciec od zgiełku miasta. Spływ Bugiem to nie tylko aktywność fizyczna, ale także okazja do obcowania z naturą i podzi­wiania unikalnych krajo­brazów.


Rzeka Bug jest bardzo łatwą rzeką do uprawienia turystyki kajakowej nawet przez najmłod­szych kajakarzy. Na zdjęciu poniżej 10 letnia Ola, z powodzeniem płynie sobie kajakiem jedno­oso­bowym po granicznym Bugu. HERITAGE FEATHERLITE 9.5 jest lubiany przez młodszych kajakarzy ze względu na łatwość manew­ro­wania. Idealny na lubelskie rzeki Południowego Podlasia . Zapra­szamy do przete­sto­wania i rezer­wacji.

Więcej o rzece, skąd wypływa i jaką ma długość dowiesz się na tutaj.

Walory turystyczne Parku Krajobrazowego „Podlaski Przełom Bugu”
– atrakcje przyrodnicze i kulturowe

rzeka Bug - spływ kajakowy - kajak jednoosobowy - wypożyczalnia Sławatycze

Rzeka Bug — rodzinny spływy kajakowy

Jak zaplanować spływ Bugiem?

Spływ rzeką Bug to świetna propo­zycja na weekendowy wypad z rodziną, przyja­ciółmi lub nawet samotną eskapadę. Wystarczy, że skontak­tujesz się z nami, a my zajmiemy się resztą! Pomagamy w organi­zacji trasy, zapew­niamy sprzęt i doradzamy, jak najlepiej przygo­tować się do spływu.

Nasza mobilna wypoży­czalnia kajaków dowiezie kajaki dla grup w dowolne miejsce. Indywi­du­alnych kajakarzy zapra­szamy do Gnojna i Serpelic, gdzie jesteśmy najczę­ściej.

 

Spływy kajakowe rzeką Bug
— prawdziwa przygoda w kajaku!

 

Spływy kajakowe rzeką Bug - wypożyczalnia kajaków Sławatycze Spływ kajakowy Bugiem

 

Zarezerwuj już dziś!

Nie czekaj, aż ktoś inny przeżyje tę przygodę za Ciebie! Spływ rzeką Bug to doświad­czenie, które zapamiętasz na całe życie. Skontaktuj się z nami już dziś i zarezerwuj kajaki w naszej mobilnej wypoży­czalni.